Ndarja nga jeta e Akademik Emeritus Prof. Dr. Mark Tirtës është një humbje e madhe për shkencën, kulturën dhe albanologjinë shqiptare.
Me largimin e tij, Shqipëria humbet një prej studiuesve më të përkushtuar të kulturës popullore, një dijetar të formuar në terren dhe në arkivat e dijes, një personalitet që për më shumë se gjashtë dekada ia kushtoi jetën njohjes, dokumentimit, interpretimit dhe ruajtjes së trashëgimisë materiale e shpirtërore shqiptare. Mark Tirta nuk ishte vetëm një etnolog i shquar.
Ai ishte një prej atyre studiuesve që e shihnin kulturën si një organizëm të gjallë, ku historia, kujtesa, tradita, gjuha, besimet, zakonet, emrat e vendeve dhe mënyrat e jetesës ndërthuren për të dëshmuar vazhdimësinë e një populli. Ai lindi më në Orosh të Mirditës.
Pas përfundimit të studimeve universitare në degën Histori-Gjuhësi të Universitetit të Tiranës, në vitin 1961, nisi veprimtarinë në arsim në Mirditë. Në vitin 1968 filloi punën kërkimore në sektorin e etnografisë të Institutit të Historisë, duke hyrë në një rrugëtim shkencor që do të shndërrohej në misionin e tij jetësor.
Prej vitit 1979 vijoi veprimtarinë pranë Institutit të Kulturës Popullore, ku ndërtoi një pjesë të rëndësishme të karrierës së tij akademike e kërkimore. Në vitin 2008 u zgjodh anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, në Seksionin e Shkencave Shoqërore dhe Albanologjike, ndërsa më pas mori statusin Akademik Emeritus.
Studiuesi që e kërkoi kulturën shqiptare në terren Një prej veçorive themelore të veprës së Mark Tirtës ishte lidhja e drejtpërdrejtë e kërkimit shkencor me terrenin. Ai nuk e shihte etnologjinë vetëm si një disiplinë që studiohej në libra e dokumente.
Për të, kultura duhej kërkuar aty ku jetonte: në fshatra e qytete, në malësi e fusha, në kujtesën e njerëzve, në zakonet familjare e shoqërore, në rrëfimet e të moshuarve, në emrat e vendeve, në veshje, rite, besime, këngë e mënyra jetese.
Ai udhëtoi në shumë vise shqiptare, mblodhi dëshmi, regjistroi të dhëna, vëzhgoi drejtpërdrejt dukuritë kulturore dhe i shndërroi ato në objekt studimi shkencor. Kjo e bëri veprën e tij të veçantë: ajo buronte nga një njohje e drejtpërdrejtë e realitetit shqiptar.
Për Mark Tirtën, një zakon i vjetër nuk ishte thjesht një mbetje e së kaluarës; një emër vendi nuk ishte vetëm një toponim; një besim popullor nuk ishte thjesht një supersticion; një këngë apo një rit nuk ishte vetëm një shprehje folklorike. Pas tyre ai kërkonte historinë, kujtesën, strukturën shoqërore dhe mekanizmat përmes të cilëve një komunitet kishte ruajtur identitetin e vet.
Një vepër e gjerë në shërbim të albanologjisë Fusha e kërkimit të Mark Tirtës ishte jashtëzakonisht e gjerë. Studimet e tij përfshinë migrimet e shqiptarëve, mitologjinë popullore, familjen, veshjet, të drejtën zakonore, toponiminë, antroponiminë, artin popullor, besimet, doket, simbolet dhe historinë e etnologjisë shqiptare.
Në mënyrë të veçantë, studimet mbi migrimet shqiptare përbëjnë një kontribut të rëndësishëm për të kuptuar lëvizjet e popullsisë dhe shpërndarjen historike të shqiptarëve në hapësirat ballkanike. Po aq e rëndësishme është puna e tij në fushën e mitologjisë shqiptare.
Përmes saj ai kërkoi të ndriçonte shtresime të ndryshme të mendësisë popullore, figurat mitologjike, besimet dhe simbolikën që kanë mbijetuar në kujtesën kolektive.
Ndër veprat e tij më të njohura janë “Mitologjia ndër shqiptarë”, “Etnologjia e shqiptarëve”, “Etnologjia e përgjithshme”, “Migrime të shqiptarëve”, “Mjeshtëria e kërkimit shkencor në etnologji” dhe “Panteoni e simbolika, doke e kode…”, krahas një numri të madh studimesh dhe artikujsh të tjerë.
Ai la pas një bibliografi të gjerë, me qindra punime shkencore e kulturore, kumtesa të paraqitura në veprimtari shkencore kombëtare e ndërkombëtare dhe studime të botuara edhe në gjuhë të huaja. Mirdita në kujtesën dhe veprën e tij Për Mark Tirtën, Mirdita nuk ishte vetëm vendlindje. Ajo ishte një hapësirë e rëndësishme e kujtesës, traditës dhe identitetit shqiptar.
Vëmendja që ai i kushtoi Mirditës dhe kulturës së saj përbën një pjesë të çmuar të trashëgimisë së tij shkencore. Në studimet mbi këtë krahinë ai trajtoi dukuri të ndryshme të jetës shoqërore e kulturore, duke ndihmuar në dokumentimin e një bote që, për shkak të ndryshimeve të mëdha shoqërore, ekonomike dhe demografike, rrezikonte të humbiste shumë prej gjurmëve të saj.
Në këtë kuptim, puna e tij për Mirditën kishte një vlerë përtej dimensionit lokal. Duke studiuar Mirditën, Mark Tirta ndihmoi në kuptimin e një pjese të rëndësishme të mozaikut kulturor shqiptar. Ai ishte bir i kësaj treve, por vepra e tij i përket gjithë Shqipërisë.
Shkencëtari i kujtesës Ndoshta një prej mënyrave më të sakta për të përkufizuar veprën e Mark Tirtës është ta quajmë studiues të kujtesës shqiptare. Ai e kuptoi se një popull nuk e ruan identitetin vetëm në dokumentet politike dhe kronikat historike.
Identiteti ruhet edhe në gjurmët e vogla të jetës së përditshme: në mënyrën se si ndërtohej një shtëpi, në mënyrën se si organizohej familja, në një rit, në një besim, në një këngë, në një veshje, në një emër vendi, në një gojëdhënë apo në një zakon të transmetuar nga një brez te tjetri.
Duke i mbledhur dhe sistemuar këto dëshmi, Mark Tirta bëri diçka më shumë se një dokumentim etnografik: ai kontribuoi në ruajtjen e kujtesës kulturore shqiptare.
Në një kohë kur modernizimi dhe ndryshimet e shpejta shoqërore po transformonin mënyrën tradicionale të jetesës, puna e tij mori edhe karakterin e një përpjekjeje për të shpëtuar nga harresa shumë prej dëshmive të kulturës popullore. Një autoritet shkencor dhe një mësues i brezave Vlera e Mark Tirtës nuk qëndron vetëm në numrin e veprave të botuara.
Ajo qëndron edhe në metodën e tij të punës, në seriozitetin shkencor dhe në përpjekjen për ta ngritur etnologjinë shqiptare në një disiplinë gjithnjë e më të konsoliduar. Ai ishte studiues, autor, pedagog dhe mentor.
Përmes veprës së tij, ai ndikoi në formimin e brezave të studiuesve që u morën dhe vazhdojnë të merren me etnologjinë, antropologjinë kulturore, folklorin, historinë e kulturës dhe albanologjinë. Një dijetar i vërtetë nuk matet vetëm me atë që shkruan, por edhe me dijen që u lë brezave pas vetes. Në këtë kuptim, trashëgimia e Mark Tirtës është shumë më e madhe se bibliografia e tij.
Një vlerësim i merituar kombëtar Puna e tij shumëdekadëshe u shoqërua me vlerësime të larta institucionale e publike. Ndër nderimet më të rëndësishme ishte titulli “Nderi i Kombit”, i akorduar nga Presidenti i Republikës, si shprehje e vlerësimit për kontributin e tij të jashtëzakonshëm në shkencën dhe kulturën shqiptare.
Ky nderim përfaqësonte njohjen publike të një pune të gjatë në shërbim të dijes, dokumentimit të trashëgimisë dhe studimit të identitetit kulturor shqiptar. Por, përtej titujve dhe dekoratave, vlera më e madhe e një studiuesi mbetet vepra. Dhe Mark Tirta la pas një vepër që do të vazhdojë të lexohet, të konsultohet, të diskutohet dhe të përdoret nga studiuesit e së ardhmes.
Një trashëgimi që nuk shuhet Sot, kur Akademik Emeritus Mark Tirta nuk është më fizikisht mes nesh, mungesa e tij ndihet veçanërisht në botën e dijes shqiptare. Por dijetarët e mëdhenj nuk largohen plotësisht. Ata mbeten në librat që kanë shkruar, në dokumentet që kanë mbledhur, në idetë që kanë përcjellë, në brezat që kanë formuar dhe në kujtesën e njerëzve që i kanë njohur.
Mark Tirta do të mbetet pjesë e historisë së etnologjisë shqiptare dhe e historisë së albanologjisë. Ai do të kujtohet si një studiues që ia kushtoi jetën kërkimit të rrënjëve kulturore të shqiptarëve dhe që me durim, përkushtim e këmbëngulje mblodhi copëza të panumërta të kujtesës sonë kolektive. Në këtë ditë zie, përpara veprës së tij duhet të përulemi me respekt dhe mirënjohje.
Mirënjohje për dijetarin. Mirënjohje për etnologun. Mirënjohje për studiuesin e palodhur të kulturës shqiptare. Mirënjohje për birin e Mirditës që ia kushtoi jetën dijes dhe identitetit kombëtar. Me largimin e Akademik Emeritus Mark Tirtës, Shqipëria humbi një prej kujdestarëve të saj më të çmuar të kujtesës kulturore. Por vepra e tij mbetet.
Dhe sa herë që një studiues do të kërkojë të kuptojë një zakon, një besim, një mit, një migrim, një traditë apo një gjurmë të identitetit shqiptar, do të rikthehet edhe te puna e Mark Tirtës. I paharruar qoftë kujtimi i Akademik Emeritus Prof. Dr. Mark Tirtës!