Deklarata e ish-kryetarit të Gjykatës Kushtetuese, Enver Hasani, se Albin Kurti “po ikën nga Aneksi i Ohrit” dhe se ky aneks përbën “detyrimin më të rëndë dhe më të poshtër ndërkombëtar të Kosovës që nga Kuvendi i Prizrenit i vitit 1945”, është aq kategorike sa kërkon më shumë sesa retorikë politike.
Sidomos kur vjen nga një jurist kushtetues, ajo kërkon provë juridike, krahasim historik dhe, mbi të gjitha, analizë të asaj që ka ndodhur pas Ohrit. Sepse një gjë themelore ka ndryshuar: Kosova e gushtit 2026 nuk gjendet në realitetin e sigurisë dhe institucional të marsit 2023.
Marrëveshja bazë e 27 shkurtit 2023 dhe Aneksi i Ohrit i 18 marsit 2023 ekzistojnë dhe BE-ja vazhdon t’i trajtojë si detyrime të të dyja palëve.
Aneksi kërkon shprehimisht që Kosova dhe Serbia t’i përmbushin detyrimet e tyre dhe, për nenin 7, që Kosova të hyjë në procesin e krijimit të aranzhimeve për një “nivel të përshtatshëm të vetëmenaxhimit” të komunitetit serb. (European External Action Service) Kjo nuk mund të mohohet. Por as ajo që ndodhi gjashtë muaj më vonë nuk mund të fshihet nga analiza.
Banjska e ndau Ohrin në “para” dhe “pas” Më ndodhi Banjska. Një grup i armatosur rëndë sulmoi Policinë e Kosovës; u vra polici Afrim Bunjaku. Parlamenti Evropian e cilësoi ngjarjen si sulm terrorist të kryer nga paramilitarë serbë të mirëorganizuar.
Milan Radoičić mori përgjegjësinë për organizimin e sulmit, ndërsa institucionet evropiane kërkuan që përgjegjësit të silleshin para drejtësisë. (European Parliament) Banjska nuk e anuloi juridikisht Ohrin. Kjo duhet thënë qartë. Por Banjska ndryshoi premisën politike dhe të sigurisë mbi të cilën zbatohet Ohri. Dhe këtu fillon problemi me leximin statik të marrëveshjes.
Nëse nga Kosova kërkohet të ndërtojë mekanizma të rinj vetëmenaxhimi për komunitetin serb, atëherë pas Banjskës nuk mund të shtrohet vetëm pyetja se çfarë ka premtuar Prishtina. Duhet shtruar edhe pyetja: çfarë ka ndodhur ndërkohë me mjedisin e sigurisë në të cilin këta mekanizma duhet të funksionojnë?
Vetë Parlamenti Evropian, pas Banjskës, bëri pikërisht këtë dallim: kërkoi zbatimin e Brukselit dhe Ohrit nga të dyja palët, por njëkohësisht konstatoi se Serbia duhej të rikthente besueshmërinë e saj në dialog pas ngjarjeve të 24 shtatorit. (European Parliament) Kjo është shumë larg tezës së thjeshtë: “Kurti po ikën nga Ohri.” Kurti nuk ndryshoi tekstin — ndryshoi terrenin Pas Banjskës ndodhi diçka që në debatin politik shpesh nënvlerësohet: Kosova filloi ta ndryshojë realitetin institucional dhe fizik të veriut.
Shembulli më simbolik është Mitrovica. Për vite me radhë ura kryesore mbi Ibër nuk ishte vetëm urë. Ajo ishte shndërruar në simbol politik të ndarjes veri-jug, çështje sigurie dhe objekt të vazhdueshëm të ndërmjetësimit ndërkombëtar. Në korrik 2025 Qeveria e Kosovës nisi ndërtimin e dy urave të tjera mbi Ibër: një për automjete dhe këmbësorë dhe një tjetër vetëm për këmbësorë.
Sipas të dhënave zyrtare, ura e parë është projektuar 51 metra e gjatë dhe 10 metra e gjerë, ndërsa e dyta 41 metra e gjatë. (Kryeministri) Ky mund të duket si projekt infrastrukture. Politikisht është shumë më tepër. Kur ekziston vetëm një kalim me peshë strategjike, kontrolli mbi të merr rëndësi politike disproporcionale.
Kur krijohen kalime alternative, monopoli simbolik dhe praktik i një ure të vetme zvogëlohet. Pra, në vend që të zhvillohej pafundësisht beteja politike rreth një ure të ruajtur dhe të ngarkuar me simbolikën e ndarjes, u krijuan lidhje të reja fizike ndërmjet dy pjesëve të qytetit.
Kjo është mënyrë tjetër e ushtrimit të sovranitetit: jo vetëm përmes deklaratave, por përmes ndryshimit të realitetit funksional. Pikërisht këtu Hasani duhet të jetë më preciz Nëse profesori Hasani thotë se Ohri është “tradhti”, atëherë duhet të përcaktojë juridikisht: cili nen përbën tradhtinë?
Neni 2, ku palët orientohen nga parimet e barazisë sovrane, pavarësisë, autonomisë, integritetit territorial dhe vetëvendosjes? Neni 4, sipas të cilit Serbia nuk duhet ta kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në organizata ndërkombëtare?
Apo neni 7, që parashikon vetëmenaxhim për komunitetin serb? (European External Action Service) Nëse problemi është neni 7 — dhe këtu ekziston arsye serioze për debat kushtetues — atëherë duhet diskutuar përmbajtja dhe kufijtë kushtetues të vetëmenaxhimit, jo të shpallet e gjithë marrëveshja “tradhti”. Sepse fjala tradhti nuk është argument kushtetues.
Dhe krahasimi me vitin 1945 është edhe më problematik. Një analogji historike e kësaj peshe kërkon të provohet se çfarë humbi Kosova atëherë dhe çfarë po humbet sot, cili është ekuivalenti juridik dhe cili është mekanizmi që prodhon të njëjtën pasojë. Pa këtë demonstrim, krahasimi prodhon emocion, por jo domosdoshmërisht jurisprudencë.
Ekziston edhe Serbia në marrëveshje Një dobësi tjetër e debatit kosovar është se Ohri shpesh diskutohet sikur të ishte marrëveshje ndërmjet Kosovës dhe vetvetes. Nuk është. Neni 4 thotë se Serbia nuk do ta kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në organizata ndërkombëtare. Neni 1 parashikon njohjen reciproke të dokumenteve dhe simboleve kombëtare.
Neni 2 përmban parimet e sovranitetit, pavarësisë dhe integritetit territorial. Neni 3 përjashton kërcënimin ose përdorimin e forcës. (European External Action Service) Aneksi, ndërkaq, thotë se Kosova dhe Serbia zotohen t’i respektojnë të gjitha nenet dhe detyrimet e tyre. (European External Action Service) Prandaj, nëse kërkohet llogari nga Kurti për nenin 7, është krejt legjitime.
Por atëherë duhet pyetur me të njëjtën forcë: ku është zbatimi serb i nenit 4? Ku është fryma e nenit 3 pas Banjskës? Pikërisht për këtë Parlamenti Evropian, pas sulmit, kërkoi zbatimin e Ohrit, por njëkohësisht kritikoi Serbinë edhe për kundërshtimin e anëtarësimit të Kosovës në Këshillin e Evropës, duke e konsideruar atë në kundërshtim me marrëveshjen e shkurtit 2023. (European Parliament) Ohri nuk është zhdukur — por as marsi 2023 nuk ekziston më Kjo është ndoshta pika ku duhet shmangur edhe ekzagjerimi në anën tjetër.
Banjska nuk e ka shfuqizuar juridikisht Marrëveshjen e Ohrit. As ndërtimi i urave, as konsolidimi institucional në veri nuk e çlirojnë automatikisht Kosovën nga zotimet që ka marrë. Madje Aneksi parashikon që nenet të zbatohen në mënyrë të pavarur nga njëri-tjetri. (European External Action Service) Por marrëveshja gjithashtu nuk mund të interpretohet sikur koha është ndalur më .
Brukseli 2013 → Ohri 2023 → Banjska 2023 → konsolidimi institucional në veri → urat e reja mbi Ibër → realiteti i vitit 2026 janë pjesë e së njëjtës histori politike. Prandaj pyetja serioze sot nuk është nëse Kurti “po ikën” nga një dokument.
Pyetja është shumë më e madhe: Si zbatohet një marrëveshje e negociuar në një realitet të caktuar kur, pas një sulmi të armatosur dhe transformimit institucional të terrenit, parametrat e sigurisë mbi të cilët ishte konceptuar ajo kanë ndryshuar? Kjo është çështje për juristët, diplomatët dhe politikën shtetërore.
Dhe këtu do të prisja më shumë pikërisht nga një ish-kryetar i Gjykatës Kushtetuese. Sepse mund të kritikohet Kurti. Mund të kritikohet Ohri. Mund të argumentohet se neni 7 krijon rrezik kushtetues dhe institucional për Kosovën.
Por ta quash marrëveshjen “tradhtia më e rëndë që nga 1945”, pa e futur Banjskën, detyrimet e Serbisë dhe transformimin e veriut në ekuacion, rrezikon ta zëvendësojë analizën kushtetuese me hiperbolën politike. Ohri mbeti. Por realiteti që ekzistonte kur u negociua nuk mbeti. Dhe politika serioze fillon pikërisht aty ku marrëveshja juridike takohet me realitetin e ri.