Kur deti trazohet Ka periudha në jetën e çdo kombi kur horizonti errësohet dhe e ardhmja duket e mbuluar nga pasiguria. Janë kohë kur njerëzit zgjohen me më shumë pyetje sesa përgjigje, me më shumë shqetësime sesa siguri dhe me më shumë ankth sesa shpresë.
Në çaste të tilla, një popull i tërë mund të ndihet si një barkë e vogël në mes të një deti të trazuar, ku dallgët e pasigurisë godasin vazhdimisht, ndërsa bregu duket ende larg. Edhe Kosova po kalon një periudhë të tillë.
Tensionet politike, ngërçet institucionale, polarizimi i skenës publike, largimi i të rinjve, vështirësitë ekonomike, rënia e besimit në institucione dhe ndjenja e pafuqisë kanë krijuar një atmosferë që ngjan me një stuhi të gjatë. Shumë qytetarë pyesin me të drejtë: Ku po shkon Kosova? Kush po mendon për të ardhmen e saj? A do ta kapërcejmë këtë krizë? Këto pyetje nuk janë shenjë dobësie.
Përkundrazi, ato dëshmojnë se shoqëria ende ka ndërgjegje dhe se zemra e saj vazhdon të rrahë. Popujt që nuk bëjnë më pyetje janë popuj që janë dorëzuar. Ata që kërkojnë rrugëdalje dëshmojnë se ende besojnë se ndryshimi është i mundur. Megjithatë, për ta kuptuar stuhinë e sotme duhet të kujtojmë stuhitë që kemi kaluar ndër shekuj.
Një histori që nuk u përkul Historia e popullit shqiptar është historia e një qëndrese të jashtëzakonshme. Pak kombe në Evropë kanë kaluar aq shumë sprova dhe kanë arritur të mbijetojnë duke ruajtur identitetin, gjuhën, kulturën dhe vetëdijen e tyre historike.
Pushtimet e njëpasnjëshme, përpjekjet për asimilim, luftërat, dëbimet, padrejtësitë historike dhe sakrificat e panumërta kanë shoqëruar rrugëtimin tonë ndër shekuj. Megjithatë, kombi shqiptar nuk u përkul. Ai nuk mbijetoi sepse kishte gjithmonë forcën më të madhe ushtarake, por sepse zotëronte një forcë shumë më të madhe: shpirtin e lirisë dhe vendosmërinë për të mos u dorëzuar.
Në periudhat më të errëta të historisë sonë nuk u shua kurrë drita e shpresës. Ajo mbeti gjallë në familje, në gjuhë, në traditë, në kulturë dhe në besimin se e drejta nuk mund të mposhtet përgjithmonë. Kosova është dëshmi e gjallë e kësaj force. Lufta, dëbimet, masakrat, varret masive dhe plagët e shumta nuk arritën ta thyejnë shpirtin e saj.
Përkundrazi, nga ato sakrifica lindi një vullnet i ri për liri dhe shtetndërtim. Historia na mëson një të vërtetë të madhe: asnjë stuhi nuk zgjat përgjithmonë. Trashëgimia arkeologjike – kujtesa e gjallë e një populli Historia e Kosovës nuk ruhet vetëm në dokumente dhe kronika.
Ajo është e gdhendur në gurë, në themele qytetesh, në mure kështjellash, në mozaikë, në mbishkrime dhe në mijëra objekte arkeologjike që dëshmojnë për vazhdimësinë e jetës në këtë hapësirë.
Vendbanimet parahistorike, qytetet antike, fortesat, bazilikat paleokristiane, nekropolet dhe monumentet e periudhave të ndryshme përbëjnë një mozaik të pasur të qytetërimit që është zhvilluar në Kosovë gjatë mijëra vjetëve.
Çdo shtresë arkeologjike është një faqe e historisë sonë; çdo objekt i zbuluar është një dëshmitar i heshtur i jetës, kulturës, besimit dhe organizimit shoqëror të brezave që jetuan para nesh. Trashëgimia kulturore nuk është vetëm kujtim i së kaluarës. Ajo është themeli mbi të cilin ndërtohen identiteti kombëtar, vetëdija historike dhe përgjegjësia për të ardhmen.
Një popull që njeh rrënjët e veta e ka më të lehtë të ndërtojë të ardhmen, sepse e di se nga vjen dhe ku dëshiron të shkojë. Ruajtja e trashëgimisë arkeologjike nuk është vetëm detyrë e specialistëve. Ajo është përgjegjësi e të gjithë shoqërisë, sepse monumentet nuk i përkasin vetëm së kaluarës; ato janë një pasuri që lidh brezat dhe forcon identitetin e një kombi.
Stuhia e kohës sonë Sot Kosova nuk përballet me tanke dhe ushtri pushtuese. Stuhia e kohës sonë është më e heshtur, por jo më pak e rrezikshme. Ajo është stuhia e mosbesimit.
Kur qytetarët humbin besimin te institucionet, kur drejtësia perceptohet si e dobët, kur korrupsioni dëmton besueshmërinë e shtetit, kur interesi partiak mbizotëron mbi interesin kombëtar dhe kur të rinjtë nuk e shohin më të ardhmen në vendin e tyre, atëherë themelet e shoqërisë fillojnë të lëkunden.
Në familje, në kafene, në universitete dhe në çdo debat publik dëgjohen të njëjtat shqetësime: mungesa e perspektivës, emigrimi, polarizimi politik, papunësia, zhgënjimi dhe lodhja kolektive. Njerëzit lodhen duke pritur ndryshimin. Lodhen duke dëgjuar premtime që nuk realizohen. Lodhen duke parë konflikte të pafundme politike.
Rreziku më i madh lind atëherë kur lodhja shndërrohet në indiferencë. Asnjë komb nuk dobësohet vetëm nga kërcënimet që vijnë nga jashtë. Ai dobësohet kur humbet besimin në vetvete dhe në aftësinë për ta ndërtuar të ardhmen. Kriza morale – rrënja e shumë krizave Megjithatë, sfida më e madhe e Kosovës nuk është vetëm politike apo ekonomike. Në thelb ajo është një krizë morale.
Krizat ekonomike mund të kapërcehen. Krizat politike mund të zgjidhen. Por kur një shoqëri e humb busullën morale, ajo humb aftësinë për të dalluar të drejtën nga e padrejta, shërbimin nga përfitimi dhe interesin e përbashkët nga interesi personal. Në kohën tonë, suksesi shpesh matet me pushtetin dhe jo me shërbimin. Nderi zëvendësohet nga interesi. E vërteta errësohet nga propaganda.
Përgjegjësia zëvendësohet nga justifikimi. Në një klimë të tillë, rreziku më i madh nuk është varfëria materiale, por varfëria shpirtërore. Një popull mund të rindërtojë rrugë, ura, institucione dhe ndërtesa. Por është shumë më e vështirë të rindërtojë karakterin, ndershmërinë dhe ndërgjegjen, nëse ato humben.
Prandaj beteja më e rëndësishme për të ardhmen e Kosovës nuk zhvillohet vetëm në Kuvend, në Qeveri apo në institucionet shtetërore. Ajo zhvillohet në ndërgjegjen e çdo qytetari. Aty lind ndershmëria. Aty lind përgjegjësia. Aty lind dashuria për atdheun. Dhe pikërisht aty vendoset edhe e ardhmja e Kosovës.
Shpresa që ndërton të ardhmen Një shtet nuk ndërtohet vetëm me ligje, institucione dhe projekte zhvillimore. Ai ndërtohet mbi karakterin moral të qytetarëve të tij. Vetëm një shoqëri që kultivon të vërtetën, drejtësinë, përgjegjësinë, solidaritetin dhe respektin për historinë e vet mund t’u bëjë ballë stuhive të kohës. Historia dhe arkeologjia flasin me një zë të përbashkët.
Historia na tregon sakrificat e brezave, ndërsa arkeologjia na dëshmon vazhdimësinë e qytetërimit tonë. Së bashku ato na kujtojnë se identiteti nuk ndërtohet brenda një dite dhe nuk ruhet pa përkushtim. Historia na ka mësuar se populli shqiptar ka ditur të mbijetojë edhe në kohët më të vështira. Kjo duhet të na japë shpresë edhe sot. Por shpresa nuk mjafton pa përgjegjësi.
E ardhmja nuk ndërtohet duke pritur që dikush tjetër ta ndryshojë vendin tonë. Ajo ndërtohet kur secili prej nesh vendos të jetë pjesë e ndryshimit. Stuhitë kalojnë. Kombet që ruajnë rrënjët e tyre, kujtesën historike, trashëgiminë kulturore, moralin, besimin dhe unitetin mbeten. Kosova ka kaluar stuhi shumë më të mëdha se kjo e sotmja.
Ajo do ta kapërcejë edhe këtë, nëse mbështetet mbi rrënjët e saj historike, mbi trashëgiminë e saj të pasur, mbi përgjegjësinë e qytetarëve dhe mbi vizionin e përbashkët për një të ardhme më të drejtë, më të zhvilluar dhe më dinjitoze.