Për herë të parë, inteligjenca artificiale është përdorur për të projektuar genome të plota virusesh funksionale, të cilat më pas janë prodhuar dhe shumëzuar në laborator. Zbulimi mund të hapë rrugë të reja për trajtimin e infeksioneve rezistente, por ka ngritur edhe shqetësime serioze për sigurinë biologjike.
Shkencëtarët në Shtetet e Bashkuara kanë përdorur inteligjencën artificiale për të krijuar viruse krejtësisht të rinj, të aftë të funksionojnë dhe të shumohen brenda qelizave bakteriale. Sipas BBC-së, bëhet fjalë për rastin e parë kur inteligjenca artificiale gjenerative ka arritur të projektojë me sukses një genom të plotë viral.
Studiuesit krijuan gjithsej 16 viruse të rinj të llojit bakteriofag. Këta viruse infektojnë vetëm bakteret dhe, sipas ekipit shkencor, nuk paraqesin rrezik të drejtpërdrejtë për njerëzit.
Eksperimenti është cilësuar si një pikë kthese në biologjinë sintetike, pasi tregon se inteligjenca artificiale nuk është më e kufizuar vetëm në analizimin e organizmave ekzistues, por mund të përdoret edhe për projektimin e formave të reja biologjike.
Nga mijëra projektime, vetëm 16 rezultuan funksionale Për realizimin e studimit, shkencëtarët përdorën dy modele të inteligjencës artificiale, të quajtura Evo 1 dhe Evo 2. Këto sisteme funksionojnë në mënyrë të ngjashme me modelet gjuhësore që përdorin platformat si ChatGPT.
Megjithatë, në vend që të parashikojnë renditjen e fjalëve në një tekst, ato analizojnë dhe parashikojnë renditjen e elementeve të kodit gjenetik. Modelet u trajnuan me të dhëna gjenetike të marra nga miliona bakteriofagë dhe organizma të tjerë.
Më pas, inteligjencës artificiale iu kërkua të krijonte genome të reja për viruse që do të mund të infektonin bakterin Escherichia coli, i njohur si E. coli. Nga mijëra projektet e gjeneruara, studiuesit përzgjodhën 302 variantet më premtuese për t’i prodhuar dhe testuar në laborator. Vetëm 16 prej tyre rezultuan funksionale dhe arritën të infektonin bakteret.
Një përzierje e viruseve të krijuara nga inteligjenca artificiale arriti të shkatërronte edhe dy lloje të bakterit E. coli që kishin zhvilluar rezistencë ndaj bakteriofagëve natyrorë. Shpresë për luftimin e infeksioneve rezistente Shkencëtarët besojnë se teknologjia mund të ndihmojë në zhvillimin e terapive të reja kundër infeksioneve bakteriale që nuk reagojnë më ndaj antibiotikëve.
Bakteriofagët përdoren në të ashtuquajturën terapi fagësh, ku viruse të specializuara sulmojnë dhe shkatërrojnë bakteret që shkaktojnë sëmundje. Gjetja e një bakteriofagu të përshtatshëm në natyrë mund të jetë e vështirë dhe të kërkojë shumë kohë.
Inteligjenca artificiale mund ta përshpejtojë këtë proces, duke krijuar viruse të përshtatura posaçërisht për një bakter ose infeksion të caktuar. Profesori Brian Hie nga Universiteti Stanford tha se ky është rasti i parë kur inteligjenca artificiale gjenerative është përdorur për të projektuar një genom të plotë, i cili mund të shumëzohet dhe të kryejë funksione brenda qelizave.
Sipas studiuesve, në të ardhmen kjo qasje mund të përdoret jo vetëm për krijimin e bakteriofagëve, por edhe për projektimin e barnave, enzimave, antitrupave dhe terapive të tjera biologjike. Paralajmërimi: Teknologjia mund të keqpërdoret Përparimi shkencor ka ngritur njëkohësisht shqetësime të mëdha për sigurinë dhe mundësinë e keqpërdorimit të inteligjencës artificiale.
Ekspertët paralajmërojnë se e njëjta teknologji që mund të përdoret për krijimin e terapive të reja, teorikisht mund të shfrytëzohet edhe për projektimin e patogjenëve të rrezikshëm.
Thomas Inglesby dhe Moritz Hanke nga Qendra për Sigurinë Shëndetësore në Universitetin Johns Hopkins deklaruan se mundësia për të krijuar genome virusesh përmes inteligjencës artificiale tashmë ekziston, ndërsa mekanizmat ndërkombëtarë për kontrollimin dhe administrimin e sigurt të saj mbeten të pamjaftueshëm.
Sipas tyre, nuk shtrohet më pyetja nëse inteligjenca artificiale do të mund të projektojë genome virusesh, por nëse kjo aftësi mund të përdoret pa shkaktuar dëme serioze. Ata paralajmëruan se projektimi i viruseve të rinj që mund të infektojnë njerëzit, kafshët ose bimët nuk duhet të ndërmerret, pasi patogjenë të tillë mund të mos kontrollohen me vaksinat, barnat dhe masat ekzistuese.
Studiuesit përjashtuan viruset njerëzore nga trajnimi Ekipi i Stanfordit deklaroi se gjatë studimit janë ndërmarrë masa të posaçme sigurie. Nga të dhënat e përdorura për trajnimin e inteligjencës artificiale u përjashtuan viruset që mund të infektojnë njerëzit dhe organizmat e tjerë kompleksë. Eksperimentet u përqendruan vetëm te bakteriofagët dhe u zhvilluan në një laborator të sigurt.
Megjithatë, ekspertët vlerësojnë se nevojitet një sistem kontrolli me disa nivele, që do të përfshinte kufizimin e qasjes në modelet më të fuqishme, kontrollin e kërkimeve shkencore, verifikimin e porosive për prodhimin e ADN-së dhe zbatimin e standardeve të rrepta të sigurisë në laboratorë. A mund të krijojë AI organizma të gjallë?
Viruset zakonisht nuk konsiderohen organizma plotësisht të gjallë, pasi nuk mund të shumohen pa hyrë në qelizat e një organizmi tjetër. Genomi i bakteriofagëve të krijuar në këtë eksperiment përmban rreth 5.400 çifte bazash, ndërsa edhe qelizat më të thjeshta të gjalla kanë genome shumë më të mëdha. Për krahasim, genomi i njeriut përmban rreth tre miliardë çifte bazash.
Kjo do të thotë se inteligjenca artificiale është ende larg projektimit të një organizmi të plotë dhe të pavarur. Megjithatë, shkencëtarët besojnë se ky eksperiment përfaqëson hapin e parë drejt një epoke në të cilën format biologjike mund të projektohen fillimisht në kompjuter dhe më pas të prodhohen në laborator.
Zbulimi ngjall shpresë për zhvillimin e terapive të reja dhe luftimin e rezistencës ndaj antibiotikëve, por njëkohësisht tregon se përparimi i inteligjencës artificiale po ecën më shpejt sesa rregullat dhe mekanizmat që duhet të garantojnë përdorimin e saj të sigurt.