Jeta e Kol Gjinajt është historia e një njeriu që arriti të ndërthurë në mënyrë të rrallë pasionin për artin me përkushtimin ndaj dijes, duke lënë pas një trashëgimi të vyer në kulturën dhe filatelinë shqiptare.
Ai i përkiste një familjeje me rrënjë të thella patriotike e kulturore, një familjeje që kishte luajtur rol të rëndësishëm në jetën qytetare të Shkodrës dhe që kishte lënë gjurmë të dukshme në arsim, kulturë dhe vetëdijen kombëtare. Kol Gjinaj lindi më në Torino të Italisë. Ishte djali i Ndoc Xhuxhës (Gjinaj) dhe Maria Martinit, me origjinë nga Modena.
Nga gjaku dhe tradita ai trashëgoi një histori të pasur familjare. Ishte nip i Kol Xhuxhës, ndërsa Luçia e Preng Bib Dodës ishte halla e tij dhe Zef Kol Gjinaj xhaxhai i tij.
Familja e tij, me prejardhje nga Fani i Mirditës dhe e vendosur prej kohësh në Shkodër, gëzonte respekt të veçantë në qytet dhe konsiderohej ndër familjet aristokrate që kishin kontribuar në zhvillimin kulturor e shoqëror të kohës.
Në këtë trung familjar spikaste figura e katërgjyshit të tij, Ndoc Xhuxha, një personalitet i njohur i Rilindjes Kombëtare, ndër filatelistët e parë shqiptarë dhe një numizmat i rrallë. Pasioni i tij për koleksionimin dhe studimin e pullave postare e monedhave u trashëgua te brezat pasardhës.
Babai i Kolës dhe halla e tij Luçia jo vetëm e ruajtën këtë pasuri kulturore, por e zgjeruan dhe e pasuruan më tej, duke krijuar një traditë familjare që do të arrinte kulmin te vetë Kola. Pas përfundimit të shkollës së mesme, ai u regjistrua në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Torinos. Studimet e tij premtuese u ndërprenë pas dy vitesh nga trazirat e Luftës së Dytë Botërore.
Megjithatë, arsimi dhe kultura mbetën pjesë e pandashme e formimit të tij. Italishten e kishte gjuhë amtare nga nëna, ndërsa zotëronte me nivel të lartë edhe frëngjishten dhe anglishten. Krahas pasionit për librin, që në fëmijëri ishte lidhur fort me muzikën. Luante me mjeshtëri fizarmonikën, pianon, kitarën dhe violinçelin, duke dëshmuar një talent të natyrshëm artistik.
Jeta e tij mori një kthesë të fortë pas burgosjes së të atit. Përballë vështirësive dhe padrejtësive të kohës, Kola zgjodhi rrugën e dinjitetit, të punës dhe të këmbënguljes. Falë talentit të tij muzikor dhe mbështetjes së artistit të njohur Gaqo Avrazi, ai u përfshi në Ansamblin e Ushtrisë.
Në vitet 1946–1948 mori pjesë në turne artistike në Bullgari dhe Bashkimin Sovjetik, udhëtime që do të kishin ndikim të madh në jetën e tij. Në këto vende ai krijoi kontakte me filatelistë të shumtë, duke zgjeruar horizontin e tij kulturor dhe shkencor.
Veçanërisht i rëndësishëm ishte takimi me pedagogun e njohur të Konservatorit “Çajkovski”, Regalevickin, njëherazi ndër filatelistët më të respektuar të Rusisë së asaj kohe. Ky bashkëpunim shënoi një moment të rëndësishëm jo vetëm për Kolën, por edhe për filatelinë shqiptare. Përmes tij u krijuan ura komunikimi me koleksionistë të huaj, duke kapërcyer pengesat dhe kufizimet e kohës.
Falë punës së tij këmbëngulëse, në Shqipëri nisën të vinin kërkesa të shumta nga filatelistët e vendeve të Lindjes për shkëmbime dhe miqësi filatelike. Kështu, pasioni i Kolës për pullat postare mori përmasa të reja. Muzika dhe filatelia u bënë dy shtyllat mbi të cilat ai ndërtoi jetën e vet. Veprimtaria e tij kërkonte sakrifica të mëdha financiare.
Nga Shkodra niseshin vazhdimisht zarfe me materiale filatelike drejt vendeve të ndryshme të botës, ndërsa po aq të shumta ishin ato që mbërrinin në adresën e tij. Për të përballuar këto shpenzime, Kola punonte pa u lodhur. Ishte pjesë e orkestrës së Radio Shkodrës, e orkestrës së Shtëpisë së Kulturës dhe e asaj të Kafes së Madhe.
Luante në dasma e veprimtari të ndryshme dhe, krahas tyre, jepte mësime private muzike dhe gjuhësh të huaja. Emri i tij lidhet ngushtë me historinë e organizimit filatelik shqiptar. Më ai ishte ndër nismëtarët e themelimit të Klubit të Parë Filatelik Shqiptar në Shkodër. Deri në fund të jetës mbeti pjesë aktive e drejtimit të Klubit, Rrethit dhe Shoqatës Filatelike të qytetit.
Një nga momentet më domethënëse të veprimtarisë së tij ishte ekspozita e vitit 1958, organizuar në kuadër të Muajit të Miqësisë Shqipëri–Bashkimi Sovjetik. Kola mbante barrën kryesore të organizimit dhe ekspozita tërhoqi vëmendjen e trupit diplomatik sovjetik dhe të përfaqësuesve të Postës së Tiranës.
Me shumë përkushtim u përgatitën edhe zarfe përkujtimore F.D.C., të cilat u dhuruan si kujtim i veçantë i këtij aktiviteti. Një vit më vonë, në vitin 1959, Drejtoria e Përgjithshme e PTT-së botoi albumin e parë të pullave postare shqiptare, një hap i rëndësishëm në dokumentimin dhe promovimin e historisë filatelike kombëtare. Tradita filatelike në Shkodër kishte rrënjë të hershme.
Që në vitin 1911, Zef Prendushi kishte hapur dyqanin e parë filatelik në qytet, ku tregtoheshin kryesisht pulla të vendeve evropiane. Kjo trashëgimi kulturore gjeti te Kola një vazhdues të denjë dhe pasionant. Në vitin 1961 ai hapi në Shkodër ekspozitën e tij personale me pulla kineze. Arkivi i tij filatelik përbënte një pasuri të jashtëzakonshme.
Në të numëroheshin rreth 25 koleksione të plota të shteteve evropiane, si dhe koleksione të rralla të kolonive franceze në Afrikë. Përmasat e këtij fondi, serioziteti i klasifikimit dhe niveli i studimit e bënin atë të pakrahasueshëm me çdo koleksion tjetër filatelik shqiptar të njohur deri në atë kohë.
Ai jo vetëm e trashëgoi pasionin familjar, por e ngriti atë në nivele të reja kërkimi, studimi dhe dokumentimi. Megjithëse zotëronte një pasuri të tillë kulturore dhe shkencore, regjimi i kohës nuk i lejoi pjesëmarrjen në veprimtari ndërkombëtare, duke kufizuar mundësinë që puna e tij të njihej më gjerësisht jashtë vendit.
Përveç veprimtarisë koleksionuese, Kol Gjinaj u shqua edhe si autor i disa botimeve me vlerë për filatelinë shqiptare. Kurora e kësaj pune erdhi në vitin 1996, kur, me nismën e të ndjerit Mentor Quku, në cilësinë e drejtorit të Muzeut Historik të Shkodrës, u botua pjesa e parë e veprës “Historia e Filatelisë Shqiptare”.
Ky botim përbën veprën e parë historike të kësaj fushe të hartuar nga një autor shqiptar dhe shkodran. Kol Gjinaj u nda nga jeta më , vetëm tri ditë pas ditëlindjes së tij të shtatëdhjetë e katërt. Megjithatë, emri i tij mbetet i lidhur ngushtë me historinë e filatelisë shqiptare dhe me jetën kulturore të Shkodrës.
Ai ishte një njeri që e shndërroi pasionin në mision, duke lënë pas jo vetëm koleksione e botime, por edhe shembullin e një përkushtimi të rrallë ndaj dijes, kulturës dhe kujtesës kombëtare.