Ka stinë që kalojnë pa lënë gjurmë të thella në kujtesën e njerëzve, por vera në Preshevë është krejt ndryshe. Ajo nuk është vetëm një periudhë klimatike e vitit; është një rilindje e përkohshme e qytetit, një rikthim i gjallërisë, një festë e jetës që përsëritet çdo verë dhe që i jep Preshevës një fytyrë krejt tjetër.
Në muajt e dimrit dhe të pranverës, qyteti jeton me ritmin e zakonshëm të banorëve të tij. Rrugët janë më të qeta, lokalet më të zbrazëta dhe tregu zhvillohet sipas nevojave të përditshme. Mirëpo, me ardhjen e korrikut, gjithçka ndryshon. Në horizont fillojnë të shfaqen kolonat e automjeteve me targa zvicerane, gjermane, austriake, suedeze, italiane, belge, franceze e britanike.
Në to nuk udhëtojnë vetëm njerëz, por edhe kujtime, mall, nostalgji dhe një dëshirë e madhe për t’u kthyer, qoftë edhe për pak javë, në vendlindje. Presheva bëhet papritur një qytet shumë më i madh sesa numri i banorëve që regjistrohen në statistika.
Sheshet mbushen me fytyra të njohura, kafetë nuk gjejnë vende të lira, ndërsa rrugët marrin gjallërinë që vetëm mërgata shqiptare di ta sjellë. Ardhja e mërgimtarëve është bërë një fenomen i veçantë shoqëror dhe ekonomik. Ata nuk kthehen vetëm për pushime.
Ata kthehen për të takuar prindërit, për të përqafuar familjarët, për të vizituar varret e të parëve, për të parë miqtë e fëmijërisë dhe për të ndier edhe një herë aromën e vendlindjes. Kjo lidhje emocionale është një nga pasuritë më të mëdha të Preshevës. Nga pikëpamja sociologjike, vera krijon një transformim të përkohshëm të strukturës sociale të qytetit.
Brenda pak ditësh shtohet ndjeshëm numri i konsumatorëve, rritet qarkullimi ekonomik, intensifikohet komunikimi ndërnjerëzor dhe forcohen lidhjet familjare. Kjo është një periudhë kur kapitali ekonomik bashkohet me kapitalin emocional. Tregtarët janë ndër përfituesit më të mëdhenj të kësaj stine.
Dyqanet, marketet, pastiçeritë, furrat, restorantet dhe lokalet punojnë me ritëm shumë më intensiv. Në qendër të qytetit krijohen radhë të gjata automjetesh, ndërsa trotuaret mbushen me njerëz që shëtisin deri vonë në mbrëmje. Në këtë periudhë vërehet një optimizëm i veçantë edhe te bizneset e vogla familjare.
Për shumë prej tyre, muajt korrik dhe gusht përfaqësojnë pjesën më të rëndësishme të të ardhurave vjetore. Kjo e bën verën jo vetëm stinë emocionesh, por edhe stinë të ekonomisë lokale. Edhe tregu tradicional merr një pamje krejt tjetër. Frutat e freskëta, perimet, produktet vendore, djathi, mjalti, reçelrat dhe prodhimet artizanale shiten me ritëm të shtuar.
Vizitorët kërkojnë shijet që u kanë munguar gjatë gjithë vitit në vendet ku jetojnë. Në mbrëmje, Presheva shndërrohet në një qytet plot dritë. Restorantet dhe kafenetë mbushen me familje të tëra. Bisedat zgjasin deri në orët e vona. Takohen shokët e shkollës, bashkohen kushërinjtë, kujtohen vitet e rinisë dhe planifikohen takimet e ardhshme.
Një kapitull i veçantë i verës janë dasmat shqiptare. Thuajse çdo fundjavë organizohen ceremoni martesore që bashkojnë familje nga të gjitha anët e Evropës. Në këto dasma nuk festojnë vetëm nusja dhe dhëndri; feston i gjithë farefisi, miqësia dhe komuniteti. Dasma shqiptare në Preshevë është shumë më tepër sesa një ceremoni familjare.
Ajo është një institucion kulturor që ruan traditën, zakonet, muzikën, vallet dhe mikpritjen shqiptare. Në të ndërthuren elementet moderne me trashëgiminë e brezave. Karvanët e veturave të zbukuruara me lule dhe flamuj bëhen pjesë e përditshme e rrugëve. Muzika dëgjohet nga larg dhe atmosfera festive përhapet në të gjithë qytetin.
Fëmijët i shikojnë me kureshtje kolonat e dasmorëve, ndërsa të moshuarit kujtojnë ceremonitë e dikurshme. Një nga tingujt më karakteristikë të verës janë edhe sirenat e dasmorëve. Nuk janë sirena alarmi, por sinjale gëzimi që njoftojnë se një familje po përcjell nusen ose po pret dhëndrin.
Për banorët e Preshevës, ato janë bërë pjesë e peizazhit akustik të verës dhe një shenjë se qyteti jeton. Në aspektin antropologjik, këto manifestime kolektive përforcojnë ndjenjën e përkatësisë dhe identitetit kulturor. Ato dëshmojnë se, pavarësisht largësive gjeografike, mërgata vazhdon të mbetet pjesë organike e jetës së vendlindjes. Vera është edhe stina e kujtimeve.
Çdo rrugë ka historinë e vet. Çdo lagje zgjon emocione. Çdo oborr mbushet me zërat e nipërve dhe mbesave që flasin shqip me theksin e vendeve ku janë lindur, por që ndihen krenarë për rrënjët e tyre. Në këtë stinë ringjallen edhe traditat e mikpritjes shqiptare. Dyert e shtëpive mbeten të hapura për mysafirët.
Kafenetë e oborreve mbushen me biseda të gjata, ndërsa sofrat familjare bëhen vendtakime të brezave. Nga pikëpamja kulturore, vera në Preshevë është një laborator i bashkëjetesës ndërbreznore. Brezi i vjetër transmeton përvojat, ndërsa brezi i ri sjell ide dhe përvoja nga shoqëritë evropiane ku jeton. Ky ndërveprim krijon një pasurim të ndërsjellë të kulturës lokale.
Megjithatë, vera nuk është vetëm festë. Ajo është edhe një kujtesë se sa e madhe është mërgata shqiptare dhe se sa shumë energji njerëzore është shpërndarë nëpër Evropë. Çdo largim ka lënë pas histori sakrifice, pune dhe përkushtimi. Pikërisht për këtë arsye, kthimi veror ka një domethënie shumë më të thellë sesa një pushim sezonal.
Ekonomikisht, remitancat dhe investimet e mërgimtarëve vazhdojnë të jenë një shtyllë e rëndësishme e zhvillimit lokal. Ndërtimi i shtëpive, renovimet, hapja e bizneseve të reja dhe konsumi i shtuar ndikojnë drejtpërdrejt në ekonominë e Preshevës.
Nga ana tjetër, kjo atmosferë festive duhet të shërbejë edhe si nxitje për institucionet lokale që të investojnë më shumë në infrastrukturë, hapësirat publike, kulturë, sport, turizëm dhe mbrojtjen e trashëgimisë historike. Një qytet që mirëpret mijëra bashkëqytetarë nga diaspora duhet të jetë gjithnjë e më funksional dhe më tërheqës. Vera kalon shpejt.
Gushti i afrohet fundit dhe kolonat e automjeteve marrin sërish drejtimin e autostradave evropiane. Përqafimet bëhen më të gjata, lotët më të fshehur dhe premtimet më të zakonshme: “Do të shihemi verën tjetër.” Qyteti rikthehet gradualisht në ritmin e tij të zakonshëm. Rrugët qetësohen, lokalet zbrazen, ndërsa kujtimet mbeten të freskëta deri në verën e ardhshme.
Kjo është magjia e Preshevës. Një qytet që çdo verë rilind falë bijve dhe bijave të tij të shpërndarë në mbarë Evropën. Një qytet ku malli bëhet festë, ku kujtesa bëhet jetë dhe ku ardhja e mërgimtarëve nuk është vetëm një kthim fizik, por një rikthim shpirtëror në vendin që vazhdon t’i thërrasë me të njëjtën dashuri.
Prandaj, atmosfera verore në Preshevë nuk mund të matet vetëm me temperaturat e larta të korrikut dhe gushtit apo me numrin e automjeteve që hyjnë në qytet. Ajo matet me buzëqeshjet e njerëzve, me gjallërinë e shesheve, me zërat e fëmijëve, me këngët e dasmave, me sirenat festive të karvanëve dasmorë dhe me mallin e pashuar për vendlindjen.
Pikërisht këto e bëjnë verën në Preshevë një nga stinët më të bukura të jetës shoqërore shqiptare dhe një dëshmi të gjallë se lidhja ndërmjet diasporës dhe atdheut mbetet e fortë, e qëndrueshme dhe plot shpresë për të ardhmen.