Feja ka vend në shoqëri, por shkolla, shkenca dhe shteti nuk mund të qeverisen nga dogma Një shoqëri nuk matet vetëm me numrin e objekteve që ndërton, por mbi të gjitha me cilësinë e dijes, arsimit dhe qytetërimit që u lë brezave. Në Kosovë dhe në hapësirat shqiptare është e nevojshme të hapim një debat serioz mbi raportin ndërmjet fesë, arsimit, shkencës dhe zhvillimit shoqëror.
Nuk bëhet fjalë për të mohuar lirinë fetare, e cila është një e drejtë themelore, por për të vendosur një kufi të qartë: feja është çështje e ndërgjegjes së individit; shkolla dhe shkenca janë hapësira të dijes dhe mendimit kritik. Ndërtimi i objekteve fetare, në vetvete, nuk është problem.
Problemi shfaqet kur investimi në strukturat fetare bëhet shumë më i madh se investimi në shkolla, universitete, laboratorë, kërkim shkencor dhe teknologji. Një komb që ndërton shumë mure, por nuk ndërton mjaftueshëm dije, rrezikon të mbetet peng i së kaluarës. Kur feja kalon kufirin e besimit Besimi fetar mund të jetë pjesë e identitetit dhe jetës shpirtërore të individit.
Por kur interpretimi fetar fillon të përcaktojë se si duhet të mendojë shoqëria, si duhet të vishet gruaja, çfarë duhet të mësojë fëmija apo çfarë duhet të pranojë shkenca, atëherë kemi kaluar nga liria e besimit në presionin ideologjik. Kjo është pika ku shoqëria demokratike duhet të reagojë. Askush nuk duhet të detyrohet të besojë. Askush nuk duhet të detyrohet të mos besojë.
Dhe askush nuk duhet të ketë të drejtë t’ua imponojë të tjerëve interpretimin e tij fetar. Shkolla nuk duhet të jetë tempull i dogmës Shkolla moderne duhet t’i mësojë fëmijës të pyesë, të dyshojë, të kërkojë prova dhe të ndërtojë argumente.
Shkenca nuk funksionon mbi parimin: “Beso sepse kështu është thënë.” Ajo funksionon mbi pyetjen: “Cila është prova?” Prandaj çdo përpjekje për ta futur arsimin nën kontrollin e dogmës, çfarëdo natyre të ketë ajo, është një hap prapa. Feja mund të studiohet në shkollë si fenomen historik, filozofik, kulturor dhe shoqëror. Por shkolla nuk mund të kthehet në instrument të propagandës fetare.
Gruaja nuk është simbol i moralit të komunitetit Një tjetër çështje që meriton debat është presioni mbi veshjen e gruas. Një grua që zgjedh lirisht të mbajë shami duhet respektuar. Por po aq duhet respektuar edhe gruaja që zgjedh të mos e mbajë. Problemi nuk është mbulesa në vetvete. Problemi është imponimi.
Gruaja nuk duhet të trajtohet si një qenie që duhet kontrolluar përmes veshjes, frikës apo turpit. Në një shoqëri moderne, ajo është qytetare e barabartë dhe individ me autonomi të plotë mbi jetën dhe trupin e saj. As shteti, as familja, as komuniteti dhe as autoriteti fetar nuk duhet ta shndërrojnë trupin e saj në objekt kontrolli.
Ballkani nuk duhet të kthehet pas Kosova dhe Shqipëria janë shoqëri që kërkojnë të ecin drejt Evropës. Por evropianizimi nuk është vetëm anëtarësim në institucione politike. Është mbi të gjitha kulturë e mendimit: pluralizëm, liri individuale, shkencë, arsim, barazi dhe shtet laik e demokratik. Evropa moderne nuk u ndërtua duke zhdukur fenë.
U ndërtua duke vendosur një kufi ndërmjet besimit personal dhe pushtetit mbi shoqërinë. Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm sa objekte fetare ndërtohen. Pyetja duhet të jetë: sa shkolla të mira po ndërtojmë, sa laboratorë, sa universitete, sa qendra kërkimore, sa shkencëtarë dhe sa teknologji po prodhojmë?
Një komb që dëshiron të ketë të ardhme duhet të investojë para së gjithash në trurin e fëmijëve të tij. Sepse një xhami mund të ndërtohet për disa muaj. Një mendje e lirë kërkon një brez. Dhe nëse ky brez mësohet të bindet para se të mësojë të mendojë, atëherë problemi nuk është më thjesht fetar. Është problem i së ardhmes së shoqërisë. Feja duhet të jetë e lirë.
Shkenca duhet të jetë e lirë. Shkolla duhet të jetë e lirë nga dogma. Dhe mbi të gjitha, mendja e njeriut duhet të mbetet e lirë.