Prej ditësh Shqipëria po digjet. Nuk është metaforë letrare. Është realiteti që shihet me sy, dëgjohet në lajme, ndihet në ajrin e rënduar nga tymi dhe matet me hektarë të djegur, me shtëpi të shkrumbuara, me ullinj të kthyer në hi. Nga Kruja në Mallakastër, nga Shkodra në Tiranë, nga Elbasani në Vlorë, zjarri është shfaqur si një pushtues i pamëshirshëm.
Digjet ajo që është ndërtuar me vite, me djersë e sakrificë. Digjet pasuria e një familjeje, puna e një fermeri, kujtesa e një vendi. Por bashkë me to digjet edhe një pjesë e pasurisë së përbashkët të shqiptarëve. Dhe njeriu pyet veten: A është Shqipëria në luftë? Jo. Jemi në paqe.
Jemi në një vend që prej vitesh përpiqet ta paraqesë veten si destinacion turistik europian, që flet për integrim, zhvillim dhe të ardhme. Por çfarë Shqipërie i tregojmë Europës kur nga malet ngrihen kolona tymi, kur pyjet shkrumbohen dhe kur toka që duhet të ushqejë brezat kthehet në hi? Dhe mbi të gjitha: kush po e djeg Shqipërinë? Kjo është pyetja që nuk mund të lihet më në harresë.
Natyrisht, zjarret mund të shkaktohen nga pakujdesia, nga temperaturat ekstreme apo nga faktorë të tjerë natyrorë. Por kur një vend përballet vazhdimisht me vatra të shumta, në zona të ndryshme dhe brenda një periudhe të shkurtër, dyshimi për zjarrvënie të qëllimshme nuk mund të injorohet. Ai duhet të hetohet me seriozitetin më të madh.
Sepse zjarri i qëllimshëm nuk është thjesht një krim kundër një pylli. Është krim kundër jetës, kundër pronës, kundër ekonomisë dhe kundër mjedisit. Një zjarrvënës nuk duhet parë si dikush që thjesht ndezi një shkrepëse. Pas shkrepëses mund të jenë mijëra hektarë tokë. Pas flakës mund të jetë një shtëpi. Pas tymit mund të jetë puna e një jete të tërë.
Pas një ulliri të djegur mund të jenë dekada pritjeje. Pas një pylli të shkatërruar mund të jetë një pasuri natyrore që nuk rikthehet as brenda dhjetëra vitesh. Prandaj pyetja tjetër është e pashmangshme: a po ndëshkohen zjarrvënësit me forcën që kërkon pesha e krimit të tyre? Nuk mjafton arrestimi i një personi dhe më pas harrimi i çështjes.
Nuk mjafton që emrat e të dyshuarve të shfaqen për disa ditë në kronikën e zezë dhe më pas gjithçka të heshtë. Duhet hetim, duhen prova, duhet përgjegjësi dhe, kur fajësia provohet nga gjykata, duhet një dënim në përputhje me ligjin dhe me peshën e pasojave. Përndryshe krijohet ndjenja më e rrezikshme për një shoqëri: ajo e pandëshkueshmërisë.
Nëse dikush mund t’i vërë zjarrin një pylli, të shkatërrojë hektarë tokë, të rrezikojë jetë njerëzish dhe më pas të përballet me një ndëshkim minimal, atëherë zjarri nuk është më vetëm një rrezik. Ai bëhet armë. Dhe një shoqëri që nuk e neutralizon një armë të tillë rrezikon të digjet nga brenda. Prandaj institucionet duhet të bëjnë punën e tyre. Prokuroria duhet të hetojë.
Policia duhet të zbulojë autorët. Ekspertët duhet të përcaktojnë shkaqet dhe gjykatat duhet të vendosin mbi bazën e provave. Nuk mjafton të thuhet se “zjarret ndodhën”. Duhet të dimë pse, ku dhe si. Dhe kur ka prova për zjarrvënie të qëllimshme, duhet të dimë kush i ndezi dhe përse. Shqipëria ka investuar shumë për të krijuar imazhin e një vendi turistik.
Deti, malet, pyjet dhe peizazhet janë kapital që nuk matet vetëm me para. Ato janë pjesë e identitetit të vendit. Kur digjet një mal, nuk digjen vetëm pemët. Digjet një pjesë e peizazhit. Kur digjet një pyll, nuk humbet vetëm druri. Humbet biodiversiteti, humbet një ekosistem, humbet një pjesë e kujtesës së vendit. Kur digjet një zonë turistike, nuk dëmtohet vetëm natyra.
Dëmtohet edhe besimi i atij që vjen për të vizituar Shqipërinë dhe që, si çdo njeri tjetër, kërkon siguri. Zjarret kanë, pra, një kosto shumë më të madhe se vlera e pasurisë së djegur. Ato dëmtojnë ekonominë, imazhin e vendit dhe besimin e qytetarëve te shteti. Dhe lind një tjetër pyetje: Kush paguan për Shqipërinë e djegur? Zjarrvënësi? Shteti? Familja që humbi shtëpinë?
Fermeri që humbi ullishten? Në fund, shpesh, paguan qytetari. Ai që ka paguar tashmë me taksa, me sakrifica, me emigracion, me humbjen e pronave dhe me pasigurinë. Nuk mund të vazhdojë të paguajë edhe për paaftësinë e institucioneve për të parandaluar dhe ndëshkuar krimin. Por duhet të jemi të kujdesshëm edhe në një pikë tjetër.
Në një shoqëri demokratike nuk mund të shpallim fajtorë njerëz apo grupe pa prova. Nuk mund të themi se pas çdo zjarri qëndron politika, opozita, pushteti apo një agjenci e huaj pa prova konkrete. Por as nuk duhet të kemi frikë nga hetimi.
Nëse pas zjarreve fshihen interesa kriminale apo ekonomike, konflikte pronësie, motive politike apo organizime të qëllimshme, ato duhet të dalin në dritë. E vërteta nuk duhet të trembë askënd. Përkundrazi, ajo është mbrojtja më e madhe e një shteti. Shqipëria nuk ka nevojë për teori konspirative. Nuk ka nevojë për akuza pa prova dhe as për deklarata të forta vetëm para kamerave.
Ka nevojë për hetime, prova dhe veprime të forta në terren e në institucionet e drejtësisë. Sepse zjarri nuk pyet nëse shtëpia është e një të majti apo e një të djathti. Tymi nuk njeh parti. Hiri nuk njeh pushtet. Kur digjet Shqipëria, digjet pasuria e të gjithë shqiptarëve. Prandaj lufta kundër zjarrvënies duhet të jetë çështje kombëtare, jo debat politik i radhës.
Sot mund të digjet pylli i dikujt tjetër. Nesër mund të digjet shtëpia jonë. Një shtet serioz nuk pret që zjarri të mbërrijë te dera për ta kuptuar rrezikun. Ai duhet ta parandalojë më herët: të investojë në parandalim, të forcojë shërbimet zjarrfikëse, të përdorë teknologjinë për zbulimin e hershëm të vatrave dhe të hetojë çdo rast të dyshimtë.
Dhe mbi të gjitha, duhet të garantojë se krimi nuk mbetet pa përgjigje. Sepse Shqipëria është më shumë se një hartë. Është toka e të parëve tanë. Është vendi ku kemi varrosur prindërit dhe gjyshërit. Është vendi ku fëmijët tanë duhet të ndërtojnë të ardhmen. Kjo tokë nuk mund të lihet në mëshirën e një shkrepëseje, të pakujdesisë, të krimit apo të indiferencës.
Sepse një ditë mund të mos kemi më pyje për të mbrojtur, ullinj për të mbjellë, kullota për bagëtitë, as shtëpi për t’i rindërtuar. Dhe atëherë do të kuptojmë se zjarri nuk na mori vetëm pemët. Na mori një pjesë të së ardhmes. Prandaj sot pyetja nuk është vetëm: kush e ndezi zjarrin?
Pyetja është më e madhe: A do të kemi guximin ta shuajmë atë që digjet në pyje – dhe atë që po digjet në ndërgjegjen e shtetit? Një vend mund të rindërtojë një shtëpi. Mund të mbjellë një ullishte të re. Mund të ndërtojë një rrugë. Por një pyll i lashtë, një ekosistem i shkatërruar, një pasuri natyrore e humbur, nuk kthehen lehtë. Disa plagë të tokës kërkojnë dekada për t’u mbyllur.
Dhe Shqipëria nuk ka aq kohë sa të presë.