Nëse duam të flasim seriozisht për zhvillimin e Shqipërisë, duhet të ndryshojmë së pari mënyrën se si e përfytyrojmë zhvillimin. Për shumë vite kemi ngatërruar zhvillimin me ndërtimin, modernizimin me betonizimin, prosperitetin me konsumin dhe suksesin e shtetit me numrin e kullave, resorteve apo kilometrave të asfaltit. Por një vend nuk bëhet i zhvilluar vetëm sepse ndërton më shumë.
Një vend bëhet i zhvilluar kur prodhon më shumë, kur krijon më shumë vlerë, kur arsimon më mirë, kur përdor më me mençuri burimet e veta dhe kur u jep qytetarëve mundësi të barabarta për të ndërtuar jetën e tyre. Prandaj, nëse duam një Shqipëri të qëndrueshme, duhet të kthehemi te themelet: te toka që prodhon dhe te fëmija që arsimohet. I. Zhvillimi nuk fillon nga çatia.
Ka diçka paradoksale në mënyrën se si është konceptuar zhvillimi shqiptar gjatë dekadave të tranzicionit. Në vend që të fillonim nga themelet, shpesh kemi filluar nga çatia. Kemi parë zhvillimin nëpërmjet kullave, komplekseve turistike, apartamenteve, qendrave tregtare dhe projekteve spektakolare urbane. Betonizimi është shndërruar shpesh në simbol të progresit.
Sa më shumë ndërtime, aq më shumë përshtypja e një vendi që ecën përpara. Por pyetja themelore është tjetër: çfarë prodhon kjo ekonomi? Kush prodhon ushqimin? Kush krijon teknologjinë? Kush zhvillon industrinë përpunuese? Kush ndërton kapitalin njerëzor? Kush krijon produktet dhe shërbimet që mund të konkurrojnë në tregjet europiane?
Një ekonomi që ndërton shumë, por prodhon pak, mund të krijojë një fasadë të pasurisë, por jo domosdoshmërisht pasuri të qëndrueshme. Ndërtimi është i nevojshëm. Turizmi është i nevojshëm. Infrastruktura është e domosdoshme. Por ato nuk mund të zëvendësojnë ekonominë prodhuese. Një shtet nuk mund të jetojë vetëm duke shitur tokën, peizazhin dhe hapësirën urbane. II.
Bujqësia nuk është e shkuara. Shpesh bujqësia trajtohet si një sektor tradicional, sikur t’i përkiste një Shqipërie të së kaluarës. Kjo është një nga keqkuptimet më të mëdha të politikës sonë ekonomike. Bujqësia moderne nuk ka shumë të përbashkëta me bujqësinë primitive.
Ajo është teknologji, mekanizim, ujitje inteligjente, sensorë, të dhëna satelitore, parashikim klimatik, menaxhim të tokës, logjistikë, standarde europiane, agropërpunim, marketing dhe eksport. Një hektar tokë i menaxhuar me teknologji dhe dije mund të prodhojë shumë më tepër vlerë sesa një hektar i braktisur. Por kjo kërkon shtet që mendon përtej mandatit katërvjeçar.
Shqipëria nuk mund të pranojë si normalitet një realitet ku toka lihet djerrë, fshatrat boshatisen dhe produktet ushqimore importohen edhe kur një pjesë e tyre mund të prodhohej në vend. Kjo nuk është thjesht çështje ekonomike. Është çështje sovraniteti, sigurie kombëtare dhe dinjiteti ekonomik.
Një vend që nuk është në gjendje të sigurojë një pjesë të konsiderueshme të ushqimit të vet është më i ekspozuar ndaj krizave ndërkombëtare, inflacionit, konflikteve, ndërprerjeve të zinxhirëve të furnizimit dhe ndryshimeve klimatike. Prandaj bujqësia duhet parë si pjesë e strategjisë së sigurisë kombëtare. III. Fshati nuk duhet të jetë periferia e Shqipërisë.
Braktisja e fshatit është një nga dramat më të mëdha të Shqipërisë moderne. Kur një familje largohet nga fshati, nuk humbet vetëm një banor. Humbet një prodhues, një traditë, një kujtesë, një shkollë potenciale, një komunitet dhe një pjesë e territorit të administruar. Kur toka mbetet pa punuar, humbet kapitali natyror. Kur shkolla mbyllet, humbet e ardhmja.
Kur rruga nuk ekziston, tregu bëhet i paarritshëm. Kur mungojnë shërbimet shëndetësore, interneti, arsimi dhe mundësitë ekonomike, migrimi bëhet jo zgjedhje, por detyrim. Prandaj politika rurale nuk duhet të jetë politikë ndihmash sociale. Duhet të jetë politikë zhvillimi territorial.
Fshati duhet të lidhet me qytetin, prodhuesi me tregun, fermeri me teknologjinë, toka me universitetin dhe produkti me industrinë e përpunimit. Vetëm atëherë mund të ndërtojmë një zinxhir të vërtetë ekonomik: tokë → prodhim → përpunim → treg → eksport → punësim. IV. Dhe pastaj vjen arsimi. Nëse bujqësia është një nga themelet e ekonomisë, arsimi është themeli i shoqërisë.
Sidomos arsimi i ulët. Sepse aty fillon gjithçka. Aty fëmija mëson të lexojë, të shkruajë, të arsyetojë, të bashkëpunojë, të respektojë tjetrin dhe të marrë përgjegjësi. Aty ndërtohet baza mbi të cilën më vonë ngrihen universiteti, profesioni, shkenca, teknologjia dhe qytetaria. Një shoqëri që neglizhon arsimin fillor është një shoqëri që po konsumon të ardhmen e vet.
Nuk mjafton të kemi universitete. Nuk mjafton të hapim programe masteri e doktorature. Nuk mjafton të flasim për inteligjencën artificiale, transformimin digjital apo ekonominë e dijes Nëse fëmija në klasën e parë nuk merr arsimin cilësor që meriton, atëherë çdo strategji madhështore për të ardhmen është e ndërtuar mbi një themel të dobët. V. Arsimi është edhe çështje drejtësie.
Arsimi nuk është vetëm instrument ekonomik. Është instrumenti më i fuqishëm i drejtësisë shoqërore. Një fëmijë që lind në një familje të varfër nuk duhet të jetë i dënuar të mbetet i varfër. Një fëmijë që lind në një fshat të largët nuk duhet të ketë më pak mundësi se një fëmijë që lind në qendër të Tiranës.
Një fëmijë nuk duhet të ketë nevojë për mbiemrin e duhur, lidhjen e duhur apo prindin e duhur për të pasur një arsim të mirë. Këtu qëndron kuptimi i vërtetë i meritokracisë: jo të shpërblejmë vetëm ata që kanë nisur nga një pozitë e favorshme, por t’u japim të gjithëve një pikënisje sa më të drejtë.
Nëse pikënisjet janë thellësisht të pabarabarta, edhe rezultatet e quajtura “meritokratike” mund të jenë vetëm pasqyrim i privilegjit. Prandaj investimi në arsimin e hershëm është njëkohësisht investim ekonomik, social, moral dhe demokratik. VI. Një shtet që ndërton duhet të dijë çfarë po ndërton. Politika publike nuk mund të matet vetëm me shumën e parave të shpenzuara.
Pyetja nuk është vetëm: sa kemi ndërtuar? Pyetja është: çfarë vlere kemi krijuar? Një shkollë nuk është vetëm një ndërtesë. Është një institucion që duhet të prodhojë dije. Një rrugë nuk është vetëm asfalt. Është lidhje midis prodhuesit dhe tregut. Një sistem ujitjeje nuk është vetëm infrastrukturë. Është potencial prodhimi. Një universitet nuk është vetëm një ndërtesë me auditore.
Është institucion që duhet të prodhojë dije, kërkim, inovacion dhe kapital njerëzor. Një spital nuk është vetëm beton dhe pajisje. Është kapacitet për të mbrojtur jetën. Prandaj, zhvillimi duhet të matet me rezultatet, jo me fasadat. VII. Politika duhet të kthehet nga spektakli te strategjia. Një nga problemet më të mëdha të politikës moderne është tundimi për të investuar në atë që duket.
Një kullë duket. Një aeroport duket Një bulevard duket. Një stadium duket. Një resort duket. Por një fëmijë që përmirëson aftësinë e të lexuarit nuk duket menjëherë. Një fermer që rrit prodhimin me 30 për qind nuk bëhet domosdoshmërisht lajm. Një mësues i mirë nuk ka gjithmonë fotografi spektakolare. Një laborator shkencor nuk prodhon inaugurime aq të bujshme sa një ndërtesë e re.
Por pikërisht këto janë investimet që ndërtojnë një komb. Politika serioze duhet të ketë guximin të investojë edhe në atë që nuk sjell menjëherë duartrokitje. Sepse shteti nuk duhet të ndërtojë vetëm atë që mund të inaugurohet. Duhet të ndërtojë atë që mund të trashëgohet. VIII. Nga ekonomia e betonit te ekonomia e vlerës. Shqipëria ka nevojë për një paradigmë të re zhvillimi.
Jo ekonomi që mbështetet kryesisht te ndërtimi dhe konsumi, por ekonomi që krijon vlerë. Jo vetëm apartamente, por industri. Jo vetëm resorte, por produkte turistike të qëndrueshme. Jo vetëm import ushqimesh, por agropërpunim dhe eksport. Jo vetëm diploma, por dije. Jo vetëm universitete, por kërkim shkencor.
Jo vetëm teknologji të blerë nga jashtë, por edhe teknologji të zhvilluar brenda vendit. Jo vetëm konsumatorë, por prodhues. Ky është ndryshimi midis një ekonomie që rritet dhe një ekonomie që zhvillohet. IX. Shqipëria nuk ka mungesë vetëm parash; ka mungesë prioritetesh. Shpesh dëgjojmë se Shqipërisë i mungojnë fondet. Por pyetja më e rëndësishme është: ku shkojnë fondet që kemi?
Çdo buxhet është një deklaratë politike. Çdo investim është një zgjedhje morale. Kur shteti zgjedh të investojë në një drejtim dhe jo në një tjetër, ai po përcakton se cilën Shqipëri dëshiron të ndërtojë. Prandaj debati nuk duhet të jetë vetëm për shumën e buxhetit, por për cilësinë e prioriteteve. Një vend i vogël nuk mund të bëjë gjithçka njëkohësisht.
Por mund të zgjedhë me inteligjencë. Dhe zgjedhja duhet të jetë e qartë: prodhim, dije, shëndet, infrastrukturë dhe institucione. Këto janë themelet. X. Një Shqipëri që prodhon dhe mendon. Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për një ekonomi më të madhe. Ka nevojë për një ekonomi më të zgjuar. Nuk ka nevojë vetëm për më shumë njerëz me diploma, por për njerëz që dinë të mendojnë.
Nuk ka nevojë vetëm për më shumë hektarë të kultivuar, por për bujqësi produktive dhe konkurruese. Nuk ka nevojë vetëm për më shumë turistë, por për turizëm që krijon vlerë për territorin dhe komunitetet lokale. Nuk ka nevojë vetëm për më shumë investime, por për investime që rrisin produktivitetin.
Dhe mbi të gjitha, ka nevojë për një shtet që mendon në horizonte njëzetvjeçare, jo vetëm deri në zgjedhjet e ardhshme. XI. Themelimi është më i rëndësishëm se fasada. Në fund, zhvillimi është një çështje filozofie politike. Çfarë shteti duam të ndërtojmë? Një shtet që u jep njerëzve spektakël apo mundësi? Një shtet që ndërton fasada apo kapacitete?
Një shtet që mat suksesin me metra katrorë apo me mirëqenie? Një shtet që prodhon konsumatorë apo qytetarë të arsimuar dhe prodhues? Këtu qëndron zgjedhja e vërtetë. Mund të ndërtojmë miliona metra katrorë. Mund të ndërtojmë kulla edhe më të larta, resorte edhe më luksoze dhe rrugë edhe më moderne.
Por nëse toka mbetet djerrë, fshati boshatiset, fëmijët marrin arsim të dobët, universitetet nuk prodhojnë dije dhe ekonomia mbetet e varur nga importi dhe konsumi, atëherë kemi ndërtuar një fasadë zhvillimi, jo zhvillim të vërtetë. Prandaj Shqipëria duhet të ndryshojë drejtimin. Nga çatia te themelet. Nga betoni te prodhimi. Nga konsumi te krijimi i vlerës. Nga fasada te përmbajtja.
Nga privilegji te mundësia. Nga arsimi si shpenzim te arsimi si investim kombëtar. Nga toka e braktisur te toka që prodhon. Sepse një komb nuk ndërtohet vetëm me atë që ngrihet mbi tokë. Ndërtohet mbi atë që vendos nën të. Dhe themelet e Shqipërisë së ardhshme janë dy: toka që prodhon dhe fëmija që arsimohet. Nëse i forcojmë këto dy themele, mund të ndërtojmë çdo gjë tjetër.
Nëse i neglizhojmë, edhe ndërtesat më madhështore do të mbeten vetëm fasada e një zhvillimi që nuk ka arritur ende të bëhet kombëtar.