Çdo javë, listat e blerjeve të iranianëve bëhen më të shkurtra, ndërsa inflacioni rritet dhe fuqia blerëse bie. “Ndërsa gjërat zhduken nga tryeza e ngrënies, fillimisht ikin frutat, pastaj produktet e qumështit dhe më pas çdo gjë që konsiderohet jo e domosdoshme”, tha një grua në kryeqytetin iranian, Teheran, në një mesazh zanor dërguar Radios Farda, shërbimit në gjuhën persiane të Radios Evropa e Lirë.
“Në fund, gjithçka që blejmë janë vetëm gjërat e domosdoshme, por edhe ato nuk janë të përballueshme”, shtoi gruaja, e cila foli në kushte anonimiteti për arsye sigurie. Ajo është një prej miliona iranianëve që po përballen me pasojat ekonomike të luftës pesëmujore të Iranit me Shtetet e Bashkuara dhe Izraelin.
Vite të tëra sanksionesh ndërkombëtare dhe keqmenaxhimi nga qeveria e kishin paralizuar tashmë ekonominë e Iranit. Por, lufta e ka çuar vendin me rreth 90 milionë banorë në prag të kolapsit ekonomik. Kriza kishte nisur të ziente që para sulmeve të para ajrore.
Inflacioni në rritje të shpejtë, rënia e valutës dhe përkeqësimi i kushteve të jetesës shkaktuan protesta në fund të dhjetorit – dy muaj para nisjes së luftës – duke rezultuar në atë që shumë analistë e cilësuan si kërcënimin më të madh ndaj regjimit islamik që nga revolucioni që e solli atë në pushtet në vitin 1979.
Nga pronarët e dyqaneve dhe të moshuarit, deri te studentët, qindra mijëra iranianë dolën në rrugë në të gjitha 31 provincat për të shprehur zemërimin ndaj udhëheqësve, të cilët i akuzonin se po e çonin vendin drejt rrënimit.
Protestuesit sfiduan hapur udhëheqësin suprem, ajatollahun Khamenei – i cili u vra gjatë ditës së parë të luftës nga sulmet ajrore amerikane dhe izraelite – me thirrje “Vdekje Khameneit”, ndërsa shfrynë zemërimin për vështirësitë e përditshme ekonomike me të cilat përballeshin. Kërcënimi ndaj autoriteteve çoi në një shtypje të përgjakshme nga forcat e sigurisë.
Organizatat për të drejtat e njeriut kanë dokumentuar më shumë se 6.000 të vrarë gjatë shtypjes së protestave, por shumë thonë se shifra reale është shumë më e lartë. Disa vlerësime e vendosin numrin në dhjetëra mijëra. Që atëherë, lufta i ka rënduar edhe më shumë këto presione ekonomike.
Fushata e bombardimeve nga Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli ka lënë infrastrukturën dhe industritë e Iranit në rrënoja, duke nxitur inflacionin e lartë dhe papunësinë. Ndërsa papunësia është rritur, çmimet e ushqimeve bazë, ilaçeve dhe shërbimeve komunale janë rritur ndjeshëm. Një tjetër grua në Teheran tha se çmimet e produkteve bazë po rriten pothuajse çdo ditë.
Një kilogram patate kushtonte 540.000 rialë (0.39 dollarë) javën e kaluar, tha ajo, ndërsa sot kushton 720.000 rialë (0.52 dollarë). Çmimi i një pakoje me 30 vezë, tha ajo, u rrit nga 4.000.000 rialë (2.90 dollarë) në 5.700.000 rialë (4.15 dollarë) brenda vetëm një jave. Ndërkohë, çmimet e bukës në Teheran janë dyfishuar krahasuar me një vit më parë.
“Mos më pyetni as për frutat – janë jashtëzakonisht të shtrenjta”, tha gruaja në një mesazh zanor dërguar Radios Farda . “Thjesht nuk mund t’i përballojmë. Na mbarojnë paratë para fundit të muajit”. Në Iran, paga minimale mujore është rreth 100 dollarë.
Sipas mediave iraniane, një familje mesatare prej katër anëtarësh tani shpenzon rreth 70 për qind të të ardhurave të saj për ushqimet bazë. Gruaja 48-vjeçare, e cila foli në kushte anonimiteti për arsye sigurie, tha se shumë iranianë “po shkojnë ngadalë drejt vdekjes, në heshtje”. “Kam hequr dorë nga vetja”, shtoi ajo .
“Gjithçka për të cilën shqetësohem është e ardhmja e fëmijës tim, sepse ai nuk ka të ardhme”. Presioni ekonomik Përtej dëmit të shkaktuar nga fushata e bombardimeve, Uashingtoni është përpjekur të rrisë presionin ekonomik ndaj Teheranit duke goditur burimet e tij më të rëndësishme të të ardhurave.
Për të penguar eksportet e naftës iraniane, shtylla kryesore e ekonomisë së vendit, Shtetet e Bashkuara kanë vendosur një bllokadë detare ndaj porteve dhe anijeve iraniane. Embargoja u hoq si pjesë e një marrëveshjeje të përkohshme paqeje të nënshkruar nga Teherani dhe Uashingtoni në qershor. Por, ajo u rikthye pasi marrëveshja u prish brenda pak javësh.
Thesari i SHBA-së ka vendosur gjithashtu sanksione të reja ndaj Iranit, për të kufizuar më tej qasjen e Teheranit në valutë të huaj dhe në tregjet financiare ndërkombëtare. Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, duket se po llogarit që barra e sanksioneve dhe bllokadës detare do ta detyrojë Iranin të nënshkruajë një marrëveshje paqeje sipas kushteve amerikane, thanë vëzhguesit.
“Po e mbajmë me tone të ulëta”, i tha Trump medias amerikane Axios më 9 gusht, duke sugjeruar se ishte i gatshëm të lejonte përshkallëzimin e presionit ekonomik ndaj Iranit, në vend që të niste një tjetër ofensivë ushtarake. “Ne vetëm po negociojmë pjesërisht me ta. Thjesht po e vëzhgojmë Iranin me inflacionin e tij të madh dhe faktin që nuk kanë para”, tha ai.
Ekspertët thonë se është e paqartë nëse kjo strategji do të funksionojë. Republika Islamike ka refuzuar të tërhiqet nga kërkesat e saj kryesore dhe ka treguar se është e gatshme të përballojë kosto të larta – ekonomikisht dhe ushtarakisht – për të siguruar mbijetesën e saj. Irani gjithashtu ka qenë në gjendje t’u shkaktojë kosto Shteteve të Bashkuara dhe aleatëve të tyre.
Duke mbyllur efektivisht Ngushticën e Hormuzit, një arterie kyç për furnizimin global me naftë dhe gaz, Teherani ka tronditur tregjet ndërkombëtare të energjisë dhe ka përmbysur ekonominë botërore. Marrëveshja e përkohshme e paqes e nënshkruar në qershor synonte t’i jepte fund programit bërthamor të Iranit në këmbim të lehtësimit ekonomik.
Por kushtet e paqarta të saj shkaktuan shpejt mosmarrëveshje mbi kontrollin e ngushticës. Teherani këmbëngul se e kontrollon këtë rrugë ujore, burimin e tij kryesor të ndikimit në luftë, dhe ka paraqitur kërkesa të gjera për rihapjen e saj ndaj transportit ndërkombëtar. “Thembra e Akilit” e Iranit Ajo që është e qartë është se masat amerikane po e thellojnë krizën ekonomike në Iran.
Importet e naftës në Iran janë ndalur pothuajse tërësisht. Autoritetet po racionojnë karburantin dhe energjinë elektrike, si dhe po kufizojnë qasjen në valutë të huaj. Sipas parashikimeve të Fondit Monetar Ndërkombëtar, inflacioni i përgjithshëm do të arrijë gati 69 për qind këtë vit, niveli më i lartë që nga Revolucioni Islamik i vitit 1979.
“‘Thembra e Akilit’ e Iranit është ekonomia”, tha Masoumeh Taherkhani, analiste ekonomike me bazë në Londër. “Edhe para luftës, ekonomia e Iranit ishte tashmë në telashe serioze, duke shkuar drejt një periudhe stagflacioni të rëndë dhe ndoshta edhe hiperinflacioni”. Tani, tha ajo, lufta dhe bllokada detare e kanë zhytur vendin e Lindjes së Mesme në një krizë edhe më të thellë.
“Brenda më pak se një viti, ekonomia mund t’i afrohet një kolapsi të rëndë, i cili mund të shënojë një pikë kthese të madhe”, tha Taherkhani për Radion Farda. Në fund të fundit, ajo tha se çmimin do ta paguajnë iranianët e zakonshëm, ndërsa mungesat e mallrave të domosdoshme përkeqësohen dhe qeveria shkurton subvencionet.
“Planifikimi për të nesërmen nuk duket më i mundur”, tha gruaja e parë në Teheran . “Të kursesh para është si të përpiqesh të mbash ujë në një sitë: vlera e tyre vazhdon të rrëshqasë”. “Njerëzit janë të përqendruar te mbijetesa e ditës së sotme, sepse askush nuk e di se sa më e shtrenjtë do të jetë e nesërmja”.