Beteja për Presidentin e Kosovës mund të mos jetë vetëm garë për një emër apo një post. Pas saj po afrohet një ndryshim i madh institucional: në gusht të vitit 2027 përfundojnë mandatet e pesë gjyqtarëve të Gjykatës Kushtetuese. Dhe kur ndryshon më shumë se gjysma e një institucioni prej nëntë gjyqtarësh, pyetja se kush do ta udhëheqë Presidencën merr një kuptim tjetër.
Sa herë që në Kosovë afrohet zgjedhja e Presidentit, politika sillet sikur po vendoset për postin më të fuqishëm në Republikë. Partitë negociojnë, vendosin kushte, kërcënojnë me bllokada, llogarisin votat një nga një dhe, në fund, një emër për Presidencën mund të përcaktojë edhe fatin e Qeverisë. Por pse? Kosova është republikë parlamentare.
Qeveria e ka pushtetin ekzekutiv, Kuvendi miraton ligjet, ndërsa Presidenti përfaqëson unitetin e popullit. Nëse Presidenca do të ishte vërtet vetëm një pozitë ceremoniale, siç shpesh paraqitet në debatet publike, atëherë vështirë se do të kishte arsye që rreth saj të zhvillohej një betejë kaq e ashpër politike.
Prandaj mendoj se këtë herë duhet të shikojmë pak më larg se emrat që qarkullojnë për President. Duhet të shikojmë drejt 9 gushtit 2027. Pesë mandate që përfundojnë në të njëjtën ditë Më , Presidenti i atëhershëm i Kosovës emëroi pesë gjyqtarë të rinj të Gjykatës Kushtetuese: Nexhmi Rexhepin, Safet Hoxhën, Bajram Ljatifin, Radomir Labanin dhe Remzije Istrefi-Pecin.
Kushtetuta përcakton mandat nëntëvjeçar për gjyqtarët e Gjykatës Kushtetuese. Kjo do të thotë se mandatet e këtyre pesë gjyqtarëve përfundojnë në gusht të vitit 2027. Pesë nga nëntë. Vetëm ky numër duhet të mjaftojë që të kuptojmë rëndësinë e asaj që po afrohet. Nuk po flasim për zëvendësimin e një gjyqtari. As të dyve.
Po flasim për ndryshimin, brenda së njëjtës periudhë, të më shumë se gjysmës së përbërjes së Gjykatës Kushtetuese. Një institucion i tillë, pas gushtit 2027, mund të ketë një përbërje krejt tjetër nga ajo që kemi njohur gjatë viteve të fundit. Kjo nuk do të thotë se gjyqtarët e rinj domosdoshmërisht do të vendosin ndryshe.
As nuk duhet të paragjykojmë se një gjyqtar do të jetë “i pozitës” apo “i opozitës”. Pikërisht e kundërta duhet të kërkojmë: një Gjykatë të pavarur nga të dyja. Por është naive të pretendohet se ndryshimi i më shumë se gjysmës së një institucioni kaq të rëndësishëm nuk krijon një realitet të ri. Kush e ka fjalën e fundit kur politika nuk merret vesh?
Për ta kuptuar rëndësinë e kësaj çështjeje, duhet kujtuar roli që Gjykata Kushtetuese ka marrë në politikën kosovare. Kur partitë nuk janë marrë vesh në Kuvend, shumë beteja kanë përfunduar në Kushtetuese. Kur është kontestuar një ligj, adresa ka qenë Kushtetuesja. Kur është kontestuar një vendim i Kuvendit, përsëri Kushtetuesja.
Kur është krijuar krizë rreth formimit të institucioneve, interpretimi përfundimtar i Kushtetutës ka marrë rëndësi vendimtare. Kjo është edhe detyra e saj. Gjykata Kushtetuese nuk duhet t’i shërbejë as Qeverisë, as opozitës. Ajo duhet ta mbrojë Kushtetutën nga të dyja.
Por pikërisht për shkak të fuqisë që ka për ta thënë fjalën e fundit në konfliktet kushtetuese, përbërja e saj është jashtëzakonisht e rëndësishme. Në një shtet ku krizat institucionale janë bërë pothuajse pjesë e jetës politike, ai që interpreton Kushtetutën shpesh ndikon jo vetëm në një ligj, por edhe në drejtimin që merr vetë politika.
Dhe pikërisht këtu hyn Presidenti Presidenti nuk mund të zgjedhë sipas dëshirës së vet gjyqtarët e Gjykatës Kushtetuese. Kjo duhet thënë qartë. Sipas sistemit kushtetues të Kosovës, gjyqtarët e Gjykatës Kushtetuese emërohen nga Presidenti me propozimin e Kuvendit . Pra, Kuvendi zhvillon procedurën dhe propozon kandidatët, ndërsa Presidenti ushtron kompetencën kushtetuese të emërimit.
Kjo është shumë e rëndësishme, sepse nuk dua ta ndërtoj këtë analizë mbi tezën e gabuar se “kush e merr Presidencën, merr Gjykatën Kushtetuese”. Nuk është kështu. Por është po aq e gabuar të thuhet se Presidenti nuk ka rëndësi.
Presidenti është pjesë e këtij mekanizmi kushtetues dhe, përtej kësaj, është një nga institucionet që merr peshë të jashtëzakonshme pikërisht atëherë kur politika hyn në krizë. Dhe Kosova, fatkeqësisht, ka treguar se është shumë e aftë të prodhojë kriza institucionale. Prandaj pyetja që duhet bërë nuk është vetëm: Kush do të bëhet President?
Pyetja është: Çfarë roli mund të ketë Presidenti i ardhshëm në Kosovën politike dhe institucionale të viteve 2026–2027 dhe më tej? Pse opozita e kërkon kaq shumë Presidencën? Nuk kam prova dhe nuk do të pretendoj se opozita e kërkon Presidencën për një qëllim të fshehtë. Por kam të drejtë, si çdo qytetar dhe si gazetar, të shtroj pyetjen: Pse ky post është bërë kaq i rëndësishëm?
Në një demokraci është krejtësisht normale që opozita të kërkojë Presidencën. Madje, nga këndvështrimi i saj, argumenti mund të jetë krejt legjitim: nëse një forcë politike kontrollon Qeverinë dhe ka shumicën në Kuvend, atëherë Presidenti mund të shërbejë si faktor balancues institucional. Por pikërisht këtu është vija e hollë.
Ka dallim të madh ndërmjet një Presidenti që balancon pushtetet dhe një Presidenti që bllokon pushtetet. Ka dallim ndërmjet Presidentit që kontrollon respektimin e Kushtetutës dhe Presidentit që e përdor çdo kompetencë të mundshme për ta shndërruar Presidencën në seli të opozitës. Një President i mirë nuk duhet të jetë as noter i Qeverisë, as kryetar alternativ i opozitës.
Ai duhet të jetë President i Republikës. Dhe pikërisht për këtë arsye emri që do të zgjidhet ka shumë më tepër rëndësi sesa duket. Viti 2027 mund ta ndryshojë ekuilibrin institucional Mendoj se ky është elementi që deri tani po diskutohet shumë pak. Në gusht të vitit 2027, pesë gjyqtarëve të emëruar më u përfundon mandati nëntëvjeçar.
Do të duhet të zhvillohen procedura për pasardhësit e tyre. Dhe këta gjyqtarë nuk do të vendosin vetëm për një çështje apo për një qeveri. Ata mund të jenë në Gjykatën Kushtetuese deri në mesin e dekadës së ardhshme. Pra, vendimet që merren rreth përbërjes së Gjykatës gjatë vitit 2027 mund të ndikojnë në raportet kushtetuese të Kosovës për shumë vite. Kush do të jetë në Qeveri atëherë?
Kush do ta ketë shumicën në Kuvend? Kush do të jetë President? Askush sot nuk mund t’i dijë me siguri të gjitha përgjigjet. Por pikërisht për këtë arsye beteja që po bëhet sot për institucionet nuk duhet analizuar vetëm me logjikën e ditës së sotme. Politikanët zakonisht shikojnë më larg sesa deklaratat që japin para kamerave.
Presidenca mund të bëhet edhe më e rëndësishme kur numrat në Kuvend janë të brishtë Në një sistem politik me shumica të ngushta, asnjë institucion nuk është i parëndësishëm. Një President që e interpreton rolin e tij ngushtë dhe në frymën e Kushtetutës mund të jetë faktor stabiliteti. Një President që hyn në luftë politike me Qeverinë mund të bëhet faktor krize.
Po aq problematik do të ishte një President që sillet si vartës i Kryeministrit. Kosova i ka provuar mjaft përplasjet ndërinstitucionale për të kuptuar se sa shumë mund të kushtojë një konflikt ndërmjet institucioneve kryesore. Prandaj, kur partitë sot luftojnë për Presidencën, nuk besoj se luftojnë vetëm për prestigjin e një posti.
Presidenca ka kompetenca kushtetuese, ka autoritet institucional dhe, mbi të gjitha, ka peshë të veçantë në momentet kur sistemi politik nuk arrin të prodhojë zgjidhje. Në kohë normale kjo fuqi mund të mos vërehet. Në kohë krize bëhet vendimtare.
Një pyetje që Albin Kurti nuk mund ta injorojë Nëse Lëvizja Vetëvendosje synon të qeverisë dhe të realizojë programin e saj gjatë viteve të ardhshme, Albin Kurti nuk mund ta trajtojë çështjen e Presidentit si një post që thjesht mund t’ia japë dikujt për të mbyllur një marrëveshje politike. Por as nuk duhet të kërkojë një President që do të jetë nën kontrollin e tij.
Kosovës nuk i duhet një President i Kurtit. As një President i opozitës. Kosovës i duhet një President që nuk e përdor Kushtetutën si armë kundër kundërshtarit politik. Kjo është veçanërisht e rëndësishme tani, kur po afrohet viti 2027 dhe me të edhe një ndryshim jashtëzakonisht i madh në Gjykatën Kushtetuese.
Nëse në vitet e ardhshme Qeveria dhe opozita vazhdojnë konfliktin e tyre me të njëjtin intensitet, Gjykata Kushtetuese do të vazhdojë të ketë rol qendror. Dhe për këtë arsye, mënyra se si do të funksionojë trekëndëshi Qeveri–President–Gjykatë Kushtetuese mund të jetë shumë më e rëndësishme për stabilitetin e vendit sesa shumë nga debatet që sot dominojnë televizionet.
A është rastësi që beteja për Presidentin zhvillohet pikërisht tani? Mund të jetë. Por politika rrallë mendon vetëm për nesër. Në vitin 2027, më shumë se gjysma e përbërjes së Gjykatës Kushtetuese të emëruar në gusht 2018 do të duhet të zëvendësohet pas përfundimit të mandateve të tyre.
Në të njëjtën periudhë, Kosova do të ketë një President që do të jetë zgjedhur në klimën politike që po krijohet sot. Prandaj unë nuk do ta shihja betejën për Presidencën vetëm si betejë për një karrige. As vetëm si çështje se cili lider apo cilës parti “i takon” posti. Është shumë më serioze se kaq.
Po vendoset se çfarë Presidenti do të ketë Kosova në një prej periudhave më të ndjeshme të transformimit të institucioneve të saj. Dhe këtu qëndron, sipas meje, edhe pyetja që duhet t’ua bëjmë të gjitha partive: A po kërkojnë një President që do ta mbrojë ekuilibrin kushtetues të Republikës, apo një President që nesër mund ta përdorin si levë në luftën mes tyre?
Sepse nëse është kjo e dyta, atëherë beteja e sotme nuk bëhet vetëm për Presidencën. Beteja e vërtetë bëhet për atë se kush dhe si do ta ushtrojë pushtetin institucional në Kosovën pas vitit 2027.