Kanë kaluar më shumë se tre dekada nga fillimi i tranzicionit shqiptar, por kjo periudhë vazhdon të mbetet ndër kapitujt më të debatueshëm të historisë moderne të vendit. Çdo zhvillim politik rikthen diskutimin mbi vitet e para të pluralizmit, mbi vendimet e marra, mbi reformat e ndërmarra dhe mbi pasojat që ato kanë prodhuar deri në ditët tona.
Megjithatë, tranzicioni shqiptar ende nuk është analizuar në mënyrë të plotë, të paanshme dhe gjithëpërfshirëse. Për një kohë të gjatë, historia e tranzicionit është shkruar kryesisht nga politika. Çdo forcë politike ka ndërtuar versionin e saj të ngjarjeve, duke theksuar sukseset e veta dhe duke ia atribuar dështimet kundërshtarit.
Kjo ka bërë që opinioni publik të ushqehet më shumë me narrativa politike sesa me analiza të mbështetura në dokumente, statistika, studime shkencore dhe vlerësime objektive. Në të vërtetë, tranzicioni nuk mund të kuptohet vetëm si ndryshim sistemi politik. Ai përfaqëson një transformim të thellë institucional, ekonomik, juridik, social dhe kulturor.
Brenda pak vitesh u ndryshua modeli ekonomik, u ndërtuan institucione të reja demokratike, u hartuan ligje të reja, u privatizuan ndërmarrjet shtetërore, u liberalizua tregu dhe Shqipëria u orientua drejt integrimit euroatlantik. Secili prej këtyre proceseve solli mundësi, por edhe kosto të konsiderueshme.
Në analizën e kësaj periudhe duhet të pranohen njëkohësisht edhe arritjet, edhe dështimet. Shqipëria ka njohur zgjerimin e lirive politike, pluralizmin, ekonominë e tregut dhe integrimin në strukturat euroatlantike.
Nga ana tjetër, tranzicioni u shoqërua me dobësimin e institucioneve, korrupsion të përhapur, emigracion masiv, pabarazi sociale, privatizime të debatueshme dhe humbje të konsiderueshme të kapaciteteve prodhuese. Asnjëra prej këtyre nuk duhet të fshihet dhe as të përdoret si argument i vetëm për të gjykuar të gjithë periudhën.
Një nga mangësitë më të mëdha të tranzicionit shqiptar ka qenë mungesa e një bilanci institucional. Shqipëria ende nuk ka zhvilluar një analizë kombëtare, të mbështetur në kërkime shkencore, mbi efektet afatgjata të reformave të ndërmarra pas vitit 1990. Në shumë raste janë analizuar ngjarje të veçanta, por jo procesi në tërësinë e tij.
Për këtë arsye, historia e tranzicionit mbetet një fushë e hapur studimi. Ajo kërkon jo vetëm gjykim politik, por mbi të gjitha analizë institucionale, juridike, ekonomike dhe sociale.
Vetëm një qasje ndërdisiplinore mund të japë përgjigje për pyetjet që ende vazhdojnë të ndajnë shoqërinë shqiptare: cilat reforma ishin të domosdoshme, cilat u zbatuan gabim, cilat interesa ndikuan në vendimmarrje dhe cilat pasoja vazhdojnë të ndihen edhe sot. Një shoqëri demokratike nuk forcohet duke fshehur të kaluarën, por duke e studiuar atë me ndershmëri intelektuale.
Pranimi i gabimeve nuk përbën dobësi; përkundrazi, është kusht për ndërtimin e institucioneve më të forta dhe të politikave më të përgjegjshme. Po aq e rëndësishme është edhe njohja e arritjeve reale, pa i ekzagjeruar ato dhe pa i përdorur si instrument propagande.
Sot Shqipëria ndodhet në një fazë të re zhvillimi, ku sfidat lidhen me konsolidimin e shtetit të së drejtës, zhvillimin ekonomik, frenimin e emigracionit dhe integrimin e plotë evropian. Përballimi i këtyre sfidave kërkon mësime të nxjerra nga e kaluara. Pa një kuptim të drejtë të tranzicionit, rrezikojmë të përsërisim të njëjtat gabime. Historia nuk duhet të jetë pronë e politikës.
Ajo duhet t’u përkasë studiuesve, institucioneve akademike dhe qytetarëve. Vetëm përmes një analize të ftohtë, të bazuar në fakte, dokumente dhe përgjegjësi institucionale, mund të ndërtohet një kuptim më i balancuar i tranzicionit shqiptar.
Vetëm atëherë kjo periudhë do të pushojë së qeni një burim ndarjeje dhe do të shndërrohet në një burim mësimi për brezat që do të ndërtojnë Shqipërinë e së nesërmes.