Historia moderne politike e shqiptarëve në Kosovë dhe në Luginën e Preshevës nuk mund të kuptohet pa analizuar dy lëvizjet më të rëndësishme politike të fillimit të pluralizmit: Lidhjen Demokratike të Kosovës (LDK), të themeluar më , dhe Partinë për Veprim Demokratik (PVD), të themeluar më .
Edhe pse u krijuan në rrethana të ndryshme administrative, të dyja lindën nga e njëjta nevojë historike: organizimin politik të shqiptarëve përballë regjimit represiv të Sllobodan Millosheviqit. Në kuptimin klasik të sociologjisë politike, ato nuk ishin thjesht parti politike.
Ato ishin lëvizje gjithëpopullore, institucione kombëtare të rezistencës civile dhe organizata që kanalizonin energjinë patriotike të shqiptarëve në një kohë kur shteti ishte shndërruar në instrument diskriminimi. Konteksti historik i lindjes së dy lëvizjeve Fundi i viteve tetëdhjetë shënoi një nga periudhat më dramatike në historinë moderne shqiptare.
Shfuqizimi i autonomisë së Kosovës, mbyllja e institucioneve, largimet masive nga puna, shkatërrimi i sistemit arsimor dhe represioni policor krijuan një gjendje të jashtëzakonshme. Edhe në Luginën e Preshevës gjendja nuk ishte më pak dramatike. Shqiptarët përballeshin me diskriminim institucional, presione politike dhe pasiguri të vazhdueshme.
Në këto rrethana, rënia e sistemit komunist dhe hapja e pluralizmit politik u perceptua si një mundësi historike për organizimin kombëtar. Prandaj, themelimi i LDK-së dhe më pas i PVD-së nuk ishte rezultat i një gare për pushtet, por përgjigje ndaj një nevoje ekzistenciale të kombit shqiptar.
Entuziazmi i jashtëzakonshëm qytetar Vështirë se në historinë moderne shqiptare mund të gjendet një periudhë tjetër kur qytetarët të jenë mobilizuar me një idealizëm kaq të madh. Anëtarësimi në LDK dhe në PVD nuk sillte privilegje. Përkundrazi, ai nënkuptonte rrezik. Shumë qytetarë humbën vendet e punës. Shumë u morën në pyetje nga policia. Shumë u kërcënuan. Shumë u ndoqën politikisht.
Megjithatë, degët dhe nëndegët e partive mbusheshin çdo ditë me anëtarë të rinj. Njerëzit nuk pyesnin çfarë do të fitonin, por çfarë mund të jepnin për kauzën kombëtare. Ky ishte kapitali më i madh moral i asaj kohe. Partia si institucion kombëtar Në vitet nëntëdhjetë, LDK-ja dhe PVD-ja nuk identifikoheshin vetëm me strukturat e tyre organizative.
Ato identifikoheshin me vetë shpresën e popullit. Partia ishte një shkollë politike. Një shkollë qytetarie. Një shkollë sakrifice. Një shkollë përgjegjësie. Anëtarësia nuk ishte statistikë. Ajo ishte pjesëmarrje aktive. Çdo anëtar ndiente përgjegjësi morale për fatin e popullit.
Komunikimi me anëtarësinë Një nga karakteristikat më të rëndësishme të LDK-së ishte komunikimi i përhershëm me bazën. Çdo të premte në Prishtinë organizoheshin takime me strukturat partiake, aktivistët dhe qytetarët. Konferencat e rregullta për shtyp ishin pjesë e kulturës politike të transparencës.
Në to informohej opinioni për zhvillimet politike, për represionin serb dhe për qëndrimet institucionale të LDK-së. Edhe PVD-ja kishte krijuar një model të ngjashëm komunikimi. Gjatë gjithë ditës drejtuesit e saj prisnin aktivistë, kryetarë degësh, përfaqësues nëndegësh dhe qytetarë të zakonshëm. Zyrat e partisë ishin të hapura. Kontakti ishte i drejtpërdrejtë.
Vendimmarrja mbështetej në komunikimin e vazhdueshëm me terrenin. Transformimi pas tri dekadash Pas më shumë se tridhjetë vjetësh panorama politike ka ndryshuar rrënjësisht. Rrethanat historike janë krejt të tjera. Kosova është shtet. Pluralizmi është konsoliduar. Partitë konkurrojnë në zgjedhje të lira. Por bashkë me këto ndryshime ka ndryshuar edhe kultura politike.
Lëvizjet popullore janë shndërruar gradualisht në organizata elektorale. Misioni kombëtar është zëvendësuar nga logjika e administrimit të pushtetit. Idealizmi është zbehur. Pragmatizmi është bërë dominues. Nga ideali drejt interesit Një nga ndryshimet më të dukshme është motivimi për anëtarësim. Në vitet nëntëdhjetë njerëzit hynin në parti duke rrezikuar gjithçka.
Sot, në shumë raste, anëtarësimi lidhet me pritshmëri për punësim, avancim personal, përfitime materiale ose ndikim institucional. Partia nuk shihet gjithmonë si mision. Shpesh shihet si instrument. Ky transformim nuk është karakteristik vetëm për shqiptarët.
Ai përshkruhet gjerësisht në literaturën bashkëkohore të sociologjisë politike si kalimi nga “partia e masës” në “partinë profesionale-elektorale”. Megjithatë, për shoqëritë që kanë kaluar procese çlirimtare, ky transformim prodhon pasoja më të ndjeshme, sepse krijon distancë ndërmjet elitës politike dhe bazës qytetare.
Humbja e entuziazmit Sot është e vështirë të gjesh atmosferën që mbretëronte në vitet 1990–1992. Atëherë njerëzit prisnin me orë të tëra për t’u regjistruar në parti. Sot partitë shpesh presin që qytetarët të afrohen vetëm gjatë fushatave zgjedhore. Atëherë aktivisti ishte vullnetar. Sot shpesh kërkon stimulim. Atëherë sakrifica ishte vlerë.
Sot interesi personal shpesh mbizotëron mbi interesin kolektiv. Ky ndryshim nuk duhet të kuptohet si kritikë ndaj individëve, por si reflektim i transformimit të kulturës politike dhe shoqërore. Nevoja për rikthimin e frymës së themelimit As LDK-ja dhe as PVD-ja nuk mund të jetojnë vetëm nga historia e tyre. Trashëgimia është kapital. Por kapitali harxhohet nëse nuk ripërtërihet.
Prandaj rikthimi te vlerat themeluese nuk nënkupton kthim në të kaluarën. Ai nënkupton rikthim te parimet. Te komunikimi i përhershëm me qytetarët. Te transparenca. Te meritokracia. Te përgjegjësia morale. Te shërbimi ndaj interesit publik. Përfundim Historia e LDK-së dhe e PVD-së dëshmon se partitë politike mund të jenë shumë më tepër se mekanizma zgjedhorë.
Ato mund të bëhen institucione të mobilizimit kombëtar, shkolla demokracie dhe bartëse të idealeve të një populli. Sfida e brezit të sotëm të drejtuesve, aktivistëve dhe anëtarësisë nuk është të imitojnë mekanikisht vitet nëntëdhjetë. Sfida është të rikthejnë frymën e përgjegjësisë, idealizmit dhe komunikimit me qytetarët, duke i përshtatur ato realitetit të shekullit XXI.
Vetëm kështu LDK-ja dhe PVD-ja mund të mbeten besnike ndaj misionit të tyre historik dhe të vazhdojnë të jenë faktorë të rëndësishëm të zhvillimit demokratik të Kosovës dhe të Luginës së Preshevës. Historia nuk i nderon partitë vetëm për mënyrën se si janë themeluar. Ajo i gjykon edhe për aftësinë që kanë të ruajnë idealet mbi të cilat janë ngritur. Preshevë, më