Dyshimet për përdorimin e vajit të palmës dhe qumështit pluhur në produktet që u janë shitur qytetarëve si qumësht lope kanë tronditur me të drejtë opinionin publik. Nuk bëhet fjalë vetëm për një debat teknik të industrisë ushqimore, por për një çështje thelbësore të besimit, të shëndetit publik dhe të mbrojtjes së konsumatorit.
Sipas raportimeve, Agjencia e Ushqimit dhe Veterinarisë ka kryer kontroll në fabrikën e qumështit “Vita” në Istog, ku janë marrë mostra të qumështit UHT, qumështit pluhur dhe vajit të palmës për analiza laboratorike. AUV po ashtu ka njoftuar se gjatë inspektimit fizik janë konstatuar mospërputhje me legjislacionin në fuqi.
Në këtë fazë, deri në publikimin e rezultateve zyrtare laboratorike, askush nuk duhet të shpallë fajësi përfundimtare. Por vetë fakti që në një objekt që përpunon qumësht gjenden linja dhe lëndë të para si qumësht pluhur, hirrë, proteina qumështi dhe vaj palme, e bën të domosdoshme që institucionet të shkojnë deri në fund dhe të sqarojnë publikisht: çfarë është prodhuar, si është etiketuar dhe çfarë u është shitur qytetarëve për vite me radhë.
Thelbi i problemit është i thjeshtë: nëse një produkt shitet si qumësht lope, qytetari ka të drejtë të presë se po blen qumësht lope, jo përzierje me yndyrë bimore apo me zëvendësues më të lirë industrialë. Vaji i palmës mund të përdoret në produkte të caktuara ushqimore vetëm nëse deklarohet qartë dhe nëse produkti nuk e mashtron konsumatorin.
Por nëse ai përdoret për ta zëvendësuar yndyrën natyrale të qumështit, ndërsa në raft paraqitet si qumësht normal, atëherë kjo nuk është më vetëm çështje teknologjike. Kjo është mashtrim. Pse do ta bënte një prodhues këtë? Përgjigjja është e qartë: për fitim. Yndyra natyrale e qumështit dhe qumështi i freskët kushtojnë më shumë.
Vaji i palmës, qumështi pluhur, hirra dhe përbërës të tjerë industrialë mund ta ulin koston, ta rrisin sasinë e produktit final dhe ta bëjnë prodhimin më të lirë. Nëse pastaj ky produkt shitet me çmimin dhe imazhin e qumështit të lopës, prodhuesi fiton më shumë, ndërsa humb konsumatori. Humbja nuk është vetëm në xhepin e qytetarit. Humbja është edhe në shëndet.
Vaji i palmës ka përmbajtje të lartë të yndyrave të ngopura, të cilat lidhen me rritjen e LDL-kolesterolit, pra kolesterolit të keq. American Heart Association rekomandon kufizimin e yndyrave të ngopura në më pak se 6 për qind të kalorive ditore, pikërisht për shkak të rrezikut kardiovaskular.
Për njerëzit me sklerozë koronare, me kolesterol, me tension, me diabet apo me rrezik të shtuar për zemër, ky nuk është detaj i vogël. Edhe më shqetësues është fakti se këto produkte nuk janë konsumuar vetëm nga të rriturit. Qumështi është produkt i përditshëm në shumë familje. E kanë pirë fëmijët, të moshuarit, të sëmurët, njerëzit që kanë menduar se po blejnë një ushqim bazë e të sigurt.
Nëse vërtetohet se për vite me radhë në treg është shitur qumësht me përbërës të padeklaruar, atëherë kjo do të ishte goditje e rëndë ndaj besimit të qytetarëve dhe ndaj sigurisë ushqimore në vend. Ka edhe një aspekt tjetër shëndetësor që nuk duhet nënvlerësuar.
EFSA ka paralajmëruar për kontaminantë që mund të krijohen gjatë rafinimit të vajrave bimore në temperatura të larta, përfshirë glycidyl fatty acid esters dhe 3-MCPD. Sipas EFSA-s, glycidyl esters janë shqetësim për shëndetin publik sepse janë genotoksikë dhe kancerogjenë.
Kjo nuk do të thotë se çdo konsum i vajit të palmës shkakton menjëherë sëmundje, por do të thotë se përdorimi i padeklaruar dhe afatgjatë i përbërësve të tillë në ushqime bazë është i papranueshëm. Në këtë çështje nuk mjafton një komunikatë e shkurtër, as një sqarim i përgjithshëm.
Qytetarët kanë të drejtë të dinë emrat e produkteve, periudhat e prodhimit, përbërjen reale dhe rezultatet laboratorike. Institucionet duhet të publikojnë analizat zyrtare, të kontrollojnë të gjitha fabrikat, të verifikojnë importet e vajit të palmës dhe qumështit pluhur, dhe të tregojnë se ku kanë përfunduar këto lëndë të para.
Radio Evropa e Lirë ka raportuar se edhe fermerët kanë kërkuar kontrolle në të gjitha fabrikat e qumështit, pas rastit të kontrollit në “Vita”. Kjo kërkesë është plotësisht e drejtë, sepse problemi nuk duhet trajtuar si rast i izoluar pa u verifikuar i gjithë sektori.
Më herët, ministri Armend Muja kishte paralajmëruar se sektori i qumështit po përballej me dy tendenca: zëvendësimin e qumështit të freskët me qumësht pluhur dhe zëvendësimin e yndyrave shtazore me yndyra bimore, përfshirë vajin e palmës. Nëse këto dyshime vërtetohen, përgjegjësia nuk mund të mbetet vetëm te një kompani.
Përgjegjësi kanë edhe institucionet që duhej të kontrollonin më herët, laboratorët, inspektoratet, ministritë dhe gjithë zinxhiri mbikëqyrës. Sepse një mashtrim i tillë, nëse ka ndodhur për vite, nuk mund të ndodhë pa dështim institucional. Qytetari nuk kërkon luks. Ai kërkon vetëm të mos mashtrohet. Kur blen qumësht, dëshiron qumësht.
Kur në etiketë shkruan qumësht lope, aty nuk duhet të fshihet vaj palme. Kur një produkt u jepet fëmijëve, nuk duhet të ketë asnjë dyshim se përbërja e tij është e ndryshme nga ajo që deklarohet. Prandaj ky rast duhet të jetë pikë kthese.
Kosova ka nevojë për kontroll të plotë të industrisë së qumështit, për transparencë të plotë ndaj qytetarëve dhe për ndëshkim serioz ndaj kujtdo që e ka kthyer ushqimin bazë në mjet përfitimi në dëm të shëndetit publik. Sepse në fund, pyetja nuk është vetëm çfarë ka pasur brenda një pakoje qumështi.
Pyetja është shumë më e rëndë: sa vite qytetarët kanë paguar për qumësht lope, ndërsa ndoshta kanë konsumuar një produkt tjetër? Dhe kush do të japë përgjegjësi për këtë?