Në kohën kur Mali i Zi po reformon sistemin e vet të vetëqeverisjes lokale, historia, rëndësia rajonale dhe parimet demokratike duhet të kenë po aq peshë sa edhe kriteret fiskale. Çdo shtet përballet, herë pas here, me momente që përcaktojnë drejtimin e së ardhmes së tij. Për Malin e Zi, ndërsa vazhdon rrugën drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian, ky është një prej atyre momenteve.
Projektligji për Vetëqeverisjen Lokale sjell një sërë reformash që meritojnë vlerësim. Rritja e transparencës, forcimi i përgjegjshmërisë, digjitalizimi i shërbimeve publike dhe mbrojtja më e fuqishme e të drejtave të pakicave janë hapa pozitivë që duhen përshëndetur. Megjithatë, një aspekt i këtij projektligji meriton një diskutim të kujdesshëm publik. Çfarë e bën një qytet të jetë qytet?
Nëse përgjigjja mbështetet kryesisht në tregues fiskalë dhe formula administrative, atëherë rrezikojmë të lëmë në hije diçka që asnjë ligj nuk duhet ta zvogëlojë: historinë. Askund kjo pyetje nuk është më e rëndësishme sesa në Ulqin. Ulqini është një nga qytetet më të vjetra të banuara pandërprerë në brigjet e Detit Adriatik, me një histori që shtrihet për më shumë se dy mijë vjet.
I njohur në antikitet si Olcinium, ai u zhvillua si një qendër e rëndësishme detare dhe tregtare shumë kohë përpara krijimit të shteteve moderne të Ballkanit. Historia e tij nuk është vetëm histori lokale; ajo është pjesë e trashëgimisë së përbashkët historike dhe kulturore të Adriatikut dhe të Evropës Juglindore. Por ky diskutim nuk ka të bëjë, në thelb, vetëm me historinë.
Ka të bëjë me politikat publike. Projektligji krijon një kategori të re juridike – “qytetin” – status që nuk përcaktohet vetëm nga numri i banorëve, por edhe nga kapaciteti fiskal dhe administrativ. Menaxhimi i përgjegjshëm financiar është i domosdoshëm dhe çdo komunë duhet të jetë përgjegjëse për mënyrën se si administron financat publike.
Pyetja është nëse vetëm kapaciteti fiskal duhet të përcaktojë se cilat komuna do të marrin kompetenca më të gjera dhe autonomi më të madhe. Për Ulqinin, kjo pyetje nuk mund të ndahet nga realiteti. Shumë prej mekanizmave që ndikojnë drejtpërdrejt në kapacitetin financiar të Ulqinit ushtrohen në nivel shtetëror. Menaxhimi i bregdetit prej kohësh është i centralizuar.
Edhe planifikimi hapësinor dhe vendimet strategjike për zhvillimin janë zhvendosur gjithnjë e më shumë nga niveli lokal drejt atij qendror. Këto realitete duhet të merren parasysh kur vlerësohet nëse kapaciteti fiskal, i vetëm, është kriteri më i drejtë për dhënien e kompetencave më të gjera komunale.
Vetë dokumentet strategjike të Malit të Zi e njohin Ulqinin si qendër me rëndësi rajonale dhe si një komunë me potencial të jashtëzakonshëm për zhvillimin e turizmit ndërkombëtar. Nëse një dokument shtetëror e njeh këtë rol strategjik, ndërsa një ligj tjetër vendos kritere që mund ta pengojnë Ulqinin të fitojë statusin e qytetit, atëherë kjo mospërputhje meriton një debat serioz publik.
Kjo është gjithashtu një çështje e qeverisjes demokratike. Karta Evropiane e Vetëqeverisjes Lokale, të cilën Mali i Zi e ka ratifikuar, mbështetet mbi një parim të thjeshtë: përgjegjësitë publike duhet të ushtrohen sa më pranë qytetarëve.
Vetëqeverisja e fortë lokale nuk është thjesht një model administrativ; ajo është një nga themelet e pjesëmarrjes demokratike, përgjegjshmërisë dhe besimit të qytetarëve ndaj institucioneve. Diskutimi është po aq i rëndësishëm edhe për komunitetet pakicë në Mal të Zi. Ulqini është një nga qendrat kryesore kulturore, gjuhësore dhe institucionale të komunitetit shqiptar në Mal të Zi.
Së bashku me komunat si Tuzi, ai luan një rol të rëndësishëm në ruajtjen e gjuhës shqipe, trashëgimisë kulturore dhe pjesëmarrjes kuptimplote të qytetarëve në jetën publike. Forcimi i institucioneve lokale në komunat ku komunitetet pakicë kanë rrënjë të thella historike e bën më të fortë vetë Malin e Zi.
Vetëqeverisja lokale u jep komuniteteve mundësinë të ruajnë identitetin e tyre, duke kontribuar njëkohësisht plotësisht në jetën demokratike të vendit. Ky nuk është një kërkim për privilegj. Është një kërkesë për konsistencë. Nëse Mali i Zi e njeh Ulqinin si qendër me rëndësi rajonale në dokumentet e veta strategjike, atëherë edhe legjislacioni i tij duhet të pasqyrojë të njëjtin vizion.
Kriteret për statusin e qytetit duhet të marrin parasysh jo vetëm performancën fiskale, por edhe vazhdimësinë historike, rëndësinë rajonale, kontributin ekonomik, potencialin turistik dhe rolin që një qytet ka luajtur në zhvillimin e vendit.
Asnjë komunë nuk duhet të vendoset në një pozitë të pafavorshme strukturore kur kriteret me të cilat vlerësohet varen, qoftë edhe pjesërisht, nga faktorë që nuk janë nën kontrollin e saj. Një Mal i Zi më i fortë nuk ndërtohet vetëm duke përqendruar më shumë kompetenca në Podgoricë.
Ai ndërtohet duke u besuar komunave të veta, duke forcuar demokracinë lokale, duke respektuar diversitetin e tij dhe duke siguruar që çdo komunitet historik të ketë një zë të vërtetë në formësimin e së ardhmes së vet.
Pse po e ngre zërin Si një shqiptaro-amerikan me rrënjë në Ulqin dhe si një nga pak anëtarët shqiptarë të Këshillit për Bashkëpunim me Diasporën–Emigrantët e Malit të Zi, që përfaqësoj Shtetet e Bashkuara të Amerikës, besoj se kam përgjegjësi të kontribuoj kur merren vendime që mund të ndikojnë në të ardhmen e vendlindjes së të parëve të mi.
Unë mbështes reformat që forcojnë vetëqeverisjen lokale dhe rrugën evropiane të Malit të Zi. Shpresa ime është vetëm që ky ligj ta njohë Ulqinin për atë që ka qenë gjithmonë: një nga qytetet më të vjetra të Malit të Zi, një qendër me rëndësi rajonale, një kontribuues i rëndësishëm në ekonominë dhe turizmin e vendit, si dhe një nga qendrat kryesore kulturore të komunitetit shqiptar në Mal të Zi.
Ky nuk është një kërkim për privilegj. Është një kërkesë për konsistencë. Nëse vizioni strategjik i Malit të Zi e njeh rëndësinë e Ulqinit, atëherë edhe legjislacioni i tij duhet ta pasqyrojë këtë realitet. Një demokraci moderne evropiane është më e fortë kur respekton historinë e saj, vlerëson diversitetin e saj, mbron komunitetet e saj pakicë dhe fuqizon institucionet lokale.
Ulqini nuk duhet të detyrohet të dëshmojë se është qytet. Historia këtë e ka bërë shumë kohë më parë. *Edon Alibegu – Anëtar i Këshillit për Bashkëpunim me Diasporën–Emigrantët e Malit të Zi (Shtetet e Bashkuara të Amerikës)