Në një demokraci normale, dorëheqja nuk është domosdoshmërisht shenjë dobësie. Përkundrazi, në shumë raste ajo është shprehja më e qartë e përgjegjësisë politike, e respektit për institucionin dhe e ndërgjegjësimit se pushteti nuk është pronë personale.
Një zyrtar mund të japë dorëheqjen jo vetëm kur ka kryer një shkelje, por edhe kur institucioni që drejton ka dështuar, kur një ngjarje e rëndë ka cenuar besimin e publikut ose kur ai mendon se nuk mund ta përmbushë më me autoritet detyrën që i është besuar. Në Shqipëri, kjo kulturë është ende e dobët. Dorëheqja vazhdon të shihet më shumë si humbje pushteti sesa si akt përgjegjësie.
Pse ndodh kështu? Sepse politika shqiptare është ndërtuar në një masë të konsiderueshme mbi personalizimin e pushtetit. Institucioni shpesh identifikohet me drejtuesin e tij dhe suksesi apo dështimi i tij lidhet me interesat e individit dhe të grupit politik që e mbështet.
Në këto kushte, largimi nga posti nuk shihet si një akt institucional, por si një humbje pozite, influence dhe perspektive politike. Në një sistem ku karriera politike varet shumë nga hierarkia partiake, dorëheqja mund të perceptohet edhe si një akt mosbindjeje ndaj strukturës që të ka emëruar ose mbështetur.
Kjo e dobëson një nga parimet themelore të demokracisë: zyrtari duhet t’i përgjigjet para së gjithash interesit publik, jo vetëm autoritetit politik që e ka vendosur në detyrë. Një tjetër problem është mungesa e kulturës së përgjegjësisë politike. Në debatin publik shqiptar, përgjegjësia shpesh ngatërrohet me fajësinë juridike.
Kur një ministër, drejtues institucioni apo zyrtar përballet me një dështim, përgjigjja tipike është: “Nuk kam bërë asnjë shkelje.” Por kjo nuk është e mjaftueshme për një demokraci. Përgjegjësia politike është më e gjerë se përgjegjësia penale.
Një drejtues mund të mos ketë kryer asnjë vepër penale dhe megjithatë të mbajë përgjegjësi politike për një sistem që nuk ka funksionuar, për një institucion që ka dështuar, për një vendim të gabuar ose për humbjen e besimit të qytetarëve. Ligji pyet nëse ke shkelur ligjin. Demokracia pyet edhe nëse duhet të vazhdosh ta mbash detyrën.
Këtu qëndron një nga dallimet më të rëndësishme midis shtetit formal dhe shtetit demokratik funksional. Në Shqipëri ekziston edhe një arsye tjetër: posti publik sjell pushtet real. Ai sjell akses, autoritet, informacion, ndikim, status dhe lidhje institucionale. Sa më shumë që politika ndërthuret me administratën, aq më i madh bëhet kostoja personale e largimit nga detyra.
Për këtë arsye, posti mund të fillojë të trajtohet jo si një mandat i përkohshëm në shërbim të qytetarit, por si një pasuri politike që duhet mbrojtur. Dhe kur posti kthehet në qëllim, përgjegjësia bëhet dytësore. Një demokraci e shëndetshme funksionon ndryshe.
Aty ministri apo drejtuesi publik nuk pyet vetëm: “A mund të qëndroj?” Por edhe: “A duhet të qëndroj?” Kjo është pyetja që mungon shpesh në politikën shqiptare. Mungon edhe një kulturë tjetër: kultura e pranimit të dështimit.
Në vend që një zyrtar të thotë “institucioni që drejtoj nuk funksionoi siç duhet dhe unë mbaj përgjegjësi”, përpiqet të gjejë fajtorin diku tjetër: te vartësit, opozita, administrata, mediat, rrethanat, paraardhësit apo edhe te vetë qytetarët. Kështu krijohet një mekanizëm politik ku suksesi është gjithmonë personal, ndërsa dështimi është gjithmonë i dikujt tjetër.
Ky është një nga deformimet më të rrezikshme të pushtetit. Sepse një qeverisje demokratike nuk mund të funksionojë vetëm me llogari juridike. Ajo ka nevojë edhe për llogari morale dhe politike. Dorëheqja, në këtë kuptim, nuk duhet parë si turp. Ajo duhet të jetë një instrument normal i demokracisë.
Një ministër që largohet pas një dështimi serioz nuk është domosdoshmërisht më i dobët se ai që qëndron. Në disa raste, mund të jetë pikërisht e kundërta: ai mund të jetë më i ndërgjegjshëm për peshën e detyrës publike. Por për këtë duhet të ndryshojë edhe perceptimi shoqëror.
Nëse çdo dorëheqje konsiderohet automatikisht si humbje, ndërsa çdo qëndrim në pushtet si fitore, atëherë sistemi prodhon një politikë ku mbijetesa politike bëhet më e rëndësishme se përgjegjësia publike. Në fund të fundit, pushteti demokratik nuk është pronë. Është mandat. Dhe mandati ka një fillim, një fund dhe, mbi të gjitha, një përgjegjësi.
Prandaj pyetja që duhet t’i bëjmë politikës shqiptare nuk është vetëm: “Pse nuk japin dorëheqjen?” Pyetja më e thellë është: “Çfarë lloj sistemi kemi ndërtuar, në të cilin largimi nga posti pas një dështimi konsiderohet më i jashtëzakonshëm se vetë dështimi?” Kur një zyrtar e kupton se posti nuk i përket atij, por qytetarëve; se detyra nuk është privilegj, por shërbim; dhe se dorëheqja nuk është humbje, por një mënyrë për të mbrojtur institucionin, atëherë fillon të krijohet kultura e vërtetë demokratike.
Deri atëherë, Shqipëria do të vazhdojë të ketë një paradoks të hidhur: shumë njerëz kërkojnë pushtetin për ta marrë, por shumë pak janë të gatshëm të largohen prej tij kur ai nuk po i shërben më interesit publik.