Jo, jo, nuk është toleranca fetare shqiptare ajo që po rrënohet dhe as ajo që do të rrënohet. Përkundrazi, toleranca jonë fetare, për të cilën shqiptarët janë njohur dhe vlerësuar ndër vite, është pjesë e një tradite të çmuar të bashkëjetesës sonë. Ajo është një nga vlerat që na ka mbajtur së bashku në ditë të mira e të vështira, në kohë gëzimi e në kohë vuajtjeje.
Ajo që duhet të na shqetësojë është tjetër gjë: ekstremizmi fetar, fanatizmi, urrejtja dhe çdo përpjekje për ta përdorur fenë si mjet përçarjeje. Këtu qëndron dallimi themelor. Feja nuk është armiku i bashkëjetesës. Feja, kur jetohet me urtësi, përgjegjësi dhe respekt për tjetrin, mund të jetë një nga forcat më të fuqishme të paqes.
Armiku i bashkëjetesës është keqpërdorimi i fesë, kur dikush e shndërron besimin në mjet për të poshtëruar tjetrin, për ta përjashtuar, për ta frikësuar ose për ta paraqitur si armik vetëm pse beson ndryshe. Prandaj duhet ta themi qartë: nuk duhet ta mbrojmë tolerancën duke sulmuar fenë; duhet ta mbrojmë tolerancën duke luftuar ekstremizmin.
Një pasuri që nuk duhet ta humbim Shqiptarët kanë një histori të veçantë të bashkëjetesës ndërfetare. Në familje, në lagje, në fshatra e qytete, njerëz të besimeve të ndryshme kanë jetuar pranë njëri-tjetrit, kanë punuar bashkë, kanë ndarë gëzimet dhe dhimbjet, kanë respektuar festat e njëri-tjetrit dhe, mbi të gjitha, kanë ditur të shohin te tjetri së pari njeriun.
Ky është një kapital moral që nuk duhet ta shpërdorojmë. Shqiptari nuk ka qenë vetëm mysliman, katolik apo ortodoks. Para se të ishte pjesëtar i një bashkësie fetare, ai ka qenë pjesë e një shoqërie, e një familjeje, e një vendi dhe e një historie të përbashkët. Shpesh ka qenë fqinj, mik, bashkëpunëtor dhe vëlla me dikë që kishte një besim tjetër. Kjo nuk është dobësi. Është forcë.
Dhe pikërisht këtë forcë duhet ta ruajmë. As pushtuesit nuk arritën të na ndajnë Historia shqiptare ka kaluar nëpër sprova të shumta. Shqiptarët kanë përjetuar pushtime, luftëra, varfëri, shpërngulje, represion dhe tragjedi. Janë përballur me përpjekje të ndryshme për t’i dobësuar, për t’i nënshtruar dhe për t’i përçarë.
Por, pavarësisht dallimeve fetare, shqiptarët kanë ditur të mbijetojnë si bashkësi. Në shumë periudha të historisë, ajo që i ka bashkuar ka qenë më e fortë se ajo që i ka ndarë. Kjo është një mësim i madh për kohën tonë.
Nëse brezat para nesh, në rrethana shumë më të vështira, kanë ditur të jetojnë me dallimet e tyre, pse ne sot, në një kohë të komunikimit, arsimit, demokracisë dhe të drejtave të njeriut, duhet të bëhemi më intolerantë?
Pse duhet të lejojmë që një fjalim i papërgjegjshëm, një deklaratë e pamatur, një propagandë në internet apo një interpretim ekstremist të krijojë mure aty ku brezat para nesh kanë ndërtuar ura? Kjo është pyetja që duhet t’ia bëjmë vetes. Asnjë ideologji nuk duhet të jetë më e fortë se lidhja njerëzore. Të mos harrojmë se çfarë na ka mbajtur bashkë Një popull nuk mbahet vetëm nga kufijtë.
Nuk mbahet vetëm nga gjuha. Nuk mbahet vetëm nga historia. Një popull mbahet edhe nga aftësia për të respektuar dallimin dhe për ta parë tjetrin si pjesë të së njëjtës shoqëri. Kjo është arsyeja pse bashkëjetesa fetare shqiptare ka një rëndësi të jashtëzakonshme.
Nëse një shqiptar katolik dhe një shqiptar mysliman mund të jenë miq, fqinj, kolegë dhe bashkëqytetarë, atëherë feja nuk është pengesë për bashkëjetesën. Nëse një familje mund të ketë në rrethin e saj njerëz të besimeve të ndryshme dhe megjithatë të ruajë respektin dhe dashurinë, atëherë dallimi fetar nuk është kërcënim.
Kërcënimi fillon atëherë kur dikush i thotë tjetrit: “Ti nuk je si unë, prandaj je kundër meje.” Ky është momenti kur dallimi shndërrohet në përçarje. Dhe përçarja, nëse ushqehet vazhdimisht, mund të kthehet në urrejtje. Ekstremizmi nuk njeh kufij Ekstremizmi fetar nuk është problem vetëm i një feje. Ai mund të shfaqet kudo dhe në forma të ndryshme.
Prandaj duhet të jemi të drejtë në gjykim. Nuk mund të dënojmë ekstremizmin kur vjen nga pala tjetër dhe ta justifikojmë kur vjen nga pala jonë. Nëse urrejtja është e gabuar, është e gabuar pavarësisht se kush e shpreh. Nëse nxitja e përçarjes është e rrezikshme, është e rrezikshme pavarësisht se kush e bën.
Nëse poshtërimi i një besimi tjetër është i papranueshëm, është i papranueshëm pavarësisht se nga cili komunitet vjen. Kjo është drejtësi. Kjo është përgjegjësi. Dhe kjo është rruga e një shoqërie demokratike. Feja nuk ka nevojë për armiq Një fe që beson në Zotin nuk ka nevojë të krijojë armiq njerëzorë për ta dëshmuar veten. Një besimtar nuk bëhet më i madh duke e poshtëruar tjetrin.
Një komunitet fetar nuk bëhet më i fortë duke e përçmuar një komunitet tjetër. Një klerik nuk e forcon autoritetin e vet duke ndezur frikë, dyshim dhe urrejtje. Përkundrazi, autoriteti i vërtetë moral tregohet kur njeriu ka guxim të ndërtojë paqe edhe atëherë kur përreth tij ka tension. Prandaj duhet t’u kërkojmë klerikëve të të gjitha feve një përgjegjësi të veçantë.
Fjalët e tyre kanë peshë Një fjali e urtë mund të qetësojë një zemër. Por edhe një fjali e papërgjegjshme mund të ndezë një konflikt. Prandaj, nga vendet e kultit duhet të dëgjohet më shumë thirrja për paqe, falje, respekt, mëshirë dhe dashuri sesa thirrja për përballje. Fjalët që thuhen në emër të Zotit kanë një përgjegjësi të veçantë. Ato duhet të ndërtojnë ura, jo të ngrenë mure.
Feja duhet t’i afrojë njerëzit me njëri-tjetrin, jo t’i ndajë në „ne“ dhe „ata“. Në një shoqëri të lodhur nga tensionet, zëri i besimit duhet të jetë zë pajtimi, shprese dhe paqeje. Sepse fjalët mund të shërojnë, por edhe të plagosin. Mund të bashkojnë, por edhe të përçajnë.
Prandaj, le të peshojmë mirë çdo fjalë që nxjerrim nga goja, sidomos kur flasim nga vendet e shenjta dhe në emër të Zotit. Një thirrje për klerikët: mos hidhni benzinë mbi zjarrin Prandaj, një thirrje e sinqertë edhe për klerikët fetarë: Ndaluni. Reflektoni. Matini fjalët. Mos hidhni benzinë mbi zjarrin e përçarjes.
Kur shoqëria është e tensionuar, kleriku duhet të jetë zëri që qetëson, jo zëri që ndez. Kur njerëzit janë të frikësuar, kleriku duhet të jetë zëri që shpreson, jo zëri që kërcënon. Kur komunitetet janë të ndara, kleriku duhet të jetë ura, jo muri. Kjo nuk do të thotë të heqësh dorë nga bindjet fetare. Përkundrazi. Do të thotë t’i jetosh ato me dinjitet.
Sepse klerikun nuk e madhëron vetëm veshja që mban, as simboli që përfaqëson, por karakteri, urtësia, përgjegjësia dhe fjala që del prej tij. Nuk është rrobja ajo që e bën njeriun të denjë për të udhëhequr shpirtërisht, por ajo që mbart në zemër dhe në mendje: urtësinë, mëshirën, dashurinë, drejtësinë dhe respektin për tjetrin.
Të jesh besimtar nuk do të thotë të urresh atë që beson ndryshe. Të jesh i bindur për të vërtetën tënde nuk do të thotë të mohosh dinjitetin e tjetrit. Fjalët e klerikut kanë peshë dhe përgjegjësi. Një fjalë e pamatur nga foltorja mund të ndezë zemërim aty ku duhet të mbillet paqja. Feja nuk duhet të përdoret si armë për të fituar beteja shoqërore, politike apo personale.
Kleriku që nxit frikë, urrejtje dhe përçarje, në vend që të afrojë njerëzit me Zotin, rrezikon t’i largojë ata nga mesazhi i dashurisë. Nuk është shenjë e forcës fetare të poshtërosh tjetrin, por shenjë e dobësisë shpirtërore. Në kohë tensioni, përgjegjësia e klerikut është edhe më e madhe: të shuajë zjarrin, jo ta ushqejë atë.
Sepse aty ku feja bëhet burim përçarjeje, humbet nga sytë e njerëzve fytyra e saj më e bukur: paqja, mëshira, falja dhe dashuria. Dallimi nuk është armik Një nga gabimet më të mëdha të ekstremizmit është se e sheh dallimin si kërcënim. Por dallimi është pjesë e jetës. Njerëzit dallojnë në bindje, në kulturë, në traditë, në mënyrën e të menduarit dhe në mënyrën e të jetuarit.
Demokracia nuk kërkon që të gjithë të mendojnë njësoj. Ajo kërkon që njerëzit që mendojnë ndryshe të dinë të jetojnë së bashku. Kjo është edhe sfida e bashkëjetesës fetare. Nuk duhet të synojmë një shoqëri ku të gjithë kanë të njëjtin besim. Duhet të ndërtojmë një shoqëri ku njerëzit me besime të ndryshme respektojnë të drejtën e njëri-tjetrit për të besuar. Kjo është liri.
Dallimi nuk duhet të na ndajë, por të na mësojë të respektojmë njëri-tjetrin. Askush nuk ka të drejtë ta imponojë bindjen e vet mbi tjetrin. Besimi i vërtetë nuk ka nevojë për urrejtje ndaj atij që mendon ndryshe. Një shoqëri e shëndetshme nuk e zhduk dallimin, por e kthen atë në pasuri dhe në dialog.
Sepse bashkëjetesa nuk do të thotë të jemi të njëjtë, por të dimë të jetojmë me dinjitet, respekt dhe paqe me njëri-tjetrin. Bashkëjetesa nuk do të thotë indiferencë Toleranca nuk do të thotë se duhet të pajtohemi me çdo ide të tjetrit. Nuk do të thotë të heqim dorë nga bindjet tona. Nuk do të thotë se nuk mund të diskutojmë.
Toleranca do të thotë të pranojmë se tjetri ka dinjitet dhe të drejtë të ekzistojë, të besojë dhe të shprehë bindjet e tij në kuadër të ligjit dhe respektit për të tjerët. Prandaj, bashkëjetesa nuk është heshtje. Është dialog. Nuk është dobësi. Është pjekuri. Nuk është heqje dorë nga identiteti. Është aftësi për ta ruajtur identitetin pa e shkatërruar tjetrin.
Bashkëjetesa kërkon të dimë të dëgjojmë edhe kur nuk pajtohemi. Kërkon të dallojmë mes kundërshtimit të një ideje dhe urrejtjes ndaj personit. Mund të jemi të ndryshëm në besim, bindje apo pikëpamje, por të mbetemi të bashkuar në respektin për njeriun.
Shoqëria e shëndoshë nuk ndërtohet duke i detyruar të gjithë të mendojnë njësoj, por duke krijuar hapësirë që dallimet të bashkëjetojnë në paqe. Prandaj, të mbrosh bindjen tënde nuk të jep të drejtën ta mohosh dinjitetin e tjetrit. Armiku më i madh i bashkëjetesës është gjuha e urrejtjes Shpesh përçarja fillon me fjalë. Fillon me një etiketë. Pastaj vjen stereotipi. Më pas vjen dyshimi.
Pastaj frika. Dhe, nëse askush nuk reagon, frika mund të shndërrohet në urrejtje. Prandaj duhet ta marrim seriozisht gjuhën që përdorim. Sidomos në kohën e rrjeteve sociale. Një deklaratë e shkruar në pak sekonda mund të arrijë te mijëra njerëz. Një gënjeshtër mund të shpërndahet më shpejt se një e vërtetë.
Një fyerje ndaj një komuniteti mund të krijojë reagime të dhimbshme te mijëra njerëz. Prandaj secili prej nesh duhet të pyesë veten para se të publikojë diçka: A po ndërtoj apo po rrënoj? A po afroj apo po ndaj? A po sjell paqe apo po ndez konflikt? A po flas si qytetar përgjegjës apo po ushqej emocionet më të këqija? Këto pyetje janë të domosdoshme.
Fjala nuk është vetëm tingull; fjala është përgjegjësi. Mos e përdor gjuhën për ta poshtëruar tjetrin, sepse një fjalë e rëndë mund të lëndojë më shumë se një goditje. Mos e gjyko një komunitet të tërë për shkak të veprimit të një individi. Mos e ushqe frikën me gënjeshtra, sepse frika e ushqyer nga gënjeshtra bëhet terren për urrejtje.
Në vend të etiketave, përdor dialogun; në vend të akuzave, kërko të vërtetën; në vend të përçarjes, ndërto ura. Kush ka ndikim në shoqëri, ka edhe përgjegjësi më të madhe për fjalët që përdor dhe për pasojat që ato mund të sjellin. Bashkëjetesa fillon atëherë kur mësojmë të flasim me respekt edhe me atë që nuk mendojnë si ne.
Shqiptarët duhet të jenë krenarë për bashkëjetesën Ne shqiptarët kemi shumë arsye për të qenë krenarë. Por njëra prej tyre duhet të jetë aftësia jonë për të jetuar me dallimet fetare. Kjo pasuri nuk duhet të përdoret vetëm si slogan përpara botës. Duhet të jetë realitet në jetën tonë të përditshme. Nuk mjafton të themi: “Ne shqiptarët jemi tolerantë.” Duhet ta dëshmojmë këtë.
Kur tjetri fyhet, duhet ta mbrojmë dinjitetin e tij. Kur një komunitet sulmohet padrejtësisht, duhet të reagojmë. Kur dikush nxit urrejtje, duhet të kemi guximin të themi: Jo në emrin tim. Kjo është mënyra se si ruhet një traditë. Jo duke e lavdëruar vetëm në fjalë, por duke e jetuar.
Mos ta lejojmë ekstremizmin të na vjedhë historinë Një popull mund ta humbë pasurinë jo vetëm kur i shkatërrohen monumentet, por edhe kur i shkatërrohen vlerat. Ne kemi trashëgimi kulturore. Kemi gjuhë. Kemi histori. Kemi kujtesë. Por kemi edhe një trashëgimi morale: aftësinë për të jetuar së bashku. Kjo trashëgimi është po aq e rëndësishme. Mos ta lejojmë ekstremizmin të na e vjedhë.
Mos ta lejojmë urrejtjen të na tregojë se kush duhet të jetë fqinji ynë. Mos ta lejojmë fanatizmin të na bindë se bashkëqytetari me një besim tjetër është armik. Sepse, nëse ndodh kjo, nuk kemi humbur vetëm tolerancën. Kemi humbur një pjesë të vetvetes. Ekstremizmi nuk është mbrojtje e fesë, por keqpërdorim i saj për të ndërtuar mure mes njerëzve.
Ai e shndërron dallimin në kërcënim dhe fqinjin në kundërshtar. Kush mbjell urrejtje ndaj tjetrit, në emër të Zotit apo të identitetit, nuk po mbron as Zotin, as kombin, por po dëmton të dyja.
Është veçanërisht e rrezikshme kur njerëz me ndikim përdorin fjalët e tyre për të legjitimuar përçarjen, sepse një fjalë e papërgjegjshme mund të bëjë më shumë dëm sesa një gur i hedhur mbi një monument. Nëse lejojmë që fanatizmi të na e përcaktojë të ardhmen, atëherë rrezikojmë t’ua lëmë fëmijëve tanë një shoqëri ku frika zë vendin e besimit dhe urrejtja vendin e respektit.
Historia jonë nuk duhet të përdoret si armë kundër njëri-tjetrit, por si mësim se sa e çmuar është bashkëjetesa. Feja duhet ta afrojë njeriun me Zotin dhe me njeriun Në thelb, çdo besim fetar serioz e vendos njeriun përballë përgjegjësisë morale. Dhe kjo përgjegjësi nuk mund të ndahet nga mënyra se si sillemi me tjetrin.
Nuk mund të flasim për dashurinë ndaj Zotit dhe në të njëjtën kohë të ushqejmë urrejtje ndaj njeriut. Nuk mund të flasim për paqe dhe të mbjellim përçarje. Nuk mund të flasim për mëshirë dhe të nxisim përbuzje. Prandaj duhet ta rikthejmë fenë te misioni i saj më i lartë: të afrojë njeriun me Zotin dhe me njëri-tjetrin. Feja ka nevojë për urtësi. Ka nevojë për përgjegjësi.
Ka nevojë për dialog. Ka nevojë për dëshmi të jetës. Nuk ka nevojë për luftëra ndërmjet besimtarëve. Shteti duhet të mbrojë lirinë dhe rendin Bashkëjetesa fetare nuk është vetëm përgjegjësi e komuniteteve fetare. Është edhe përgjegjësi e shtetit.
Një shtet demokratik duhet t’u garantojë qytetarëve lirinë e besimit dhe ushtrimit të fesë, por njëkohësisht duhet të mbrojë rendin publik, dinjitetin e qytetarit dhe barazinë para ligjit. Askush nuk duhet të jetë mbi ligjin në emër të fesë. Asnjë institucion fetar nuk duhet të përdoret si platformë për nxitjen e urrejtjes.
Asnjë qytetar nuk duhet të diskriminohet për shkak të besimit të tij. Ky është themeli i një shoqërie demokratike. Shteti nuk duhet të bëhet armik i fesë. Por as feja nuk duhet të përdoret për të dobësuar shtetin ligjor. Secili duhet të qëndrojë në hapësirën e vet dhe të kontribuojë për të mirën e përbashkët.
Përçarja është fitore e atyre që duan një shoqëri të dobët Një shoqëri e bashkuar është e fortë. Një shoqëri e përçarë është e dobët. Kjo është një e vërtetë që duhet ta kuptojmë. Kur njerëzit fillojnë të shohin njëri-tjetrin si armiq për shkak të fesë, ata harrojnë problemet reale të shoqërisë. Harrojnë varfërinë. Harrojnë korrupsionin. Harrojnë padrejtësinë. Harrojnë papunësinë.
Harrojnë mungesën e perspektivës. Fillojnë të luftojnë njëri-tjetrin. Dhe kështu shoqëria humb energjinë e saj. Prandaj duhet të jemi shumë të kujdesshëm. Mos ta lejojmë fenë të përdoret për të na larguar nga njëri-tjetri. Mos ta lejojmë askënd të na bindë se bashkëqytetari është armiku vetëm pse lutet ndryshe.
Brezit të ri duhet t’i lëmë një trashëgimi paqeje Çfarë do t’u lëmë fëmijëve tanë? Një shoqëri me mure apo një shoqëri me ura? Një shoqëri ku njerëzit kanë frikë nga njëri-tjetri apo një shoqëri ku dallimet respektohen? Një shoqëri ku feja përdoret për përplasje apo një shoqëri ku besimi bëhet burim i mirësisë? Kjo është zgjedhja jonë. Dhe kjo zgjedhje nuk mund të shtyhet.
Brezi i ardhshëm nuk duhet të trashëgojë plagët që ne mund t’i parandalojmë sot. Duhet t’u lëmë një Kosovë dhe një hapësirë shqiptare ku myslimani, katoliku, ortodoksi dhe çdo qytetar tjetër mund të jetojnë me dinjitet, pa frikë dhe pa urrejtje. Kjo nuk është ëndërr e pamundur. Është përgjegjësi. Një thirrje për bashkim Sot më shumë se kurrë kemi nevojë për një fjalë të thjeshtë: BASHKË.
Bashkë, jo sepse jemi të njëjtë. Bashkë, sepse jemi njerëz. Bashkë, jo sepse kemi të njëjtin besim. Bashkë, sepse kemi të njëjtën dinjitet njerëzor. Bashkë, jo sepse nuk kemi dallime. Bashkë, sepse kemi mësuar t’i respektojmë dallimet. Kjo është forca jonë. Kjo duhet të jetë krenaria jonë. Dhe kjo duhet të jetë përgjegjësia jonë. Mos lejo që dikush të ta rrëmbejë dashurinë për tjetrin.
Mos lejo që një ekstremist të të bindë se duhet të urresh. Mos lejo që një deklaratë e pamatur të ta ndryshojë marrëdhënien me fqinjin tënd. Mos harro se para se të jemi të ndryshëm në bindje, jemi njerëz. Para se të jemi anëtarë të komuniteteve të ndryshme, jemi qytetarë. Dhe para se të kërkojmë respekt për veten, duhet të dimë të respektojmë tjetrin. Shqiptarët kanë kaluar shumë stuhi.
Kanë parë perandori të ngrihen dhe të bien. Kanë parë pushtues të vijnë e të ikin. Kanë parë luftëra, varfëri, shpërngulje dhe dhimbje. Por kanë mbijetuar. Kanë ruajtur gjuhën. Kanë ruajtur kujtesën. Kanë ruajtur familjen. Dhe, në shumë raste, kanë ruajtur edhe respektin për njëri-tjetrin pavarësisht dallimeve fetare.
Prandaj, sot nuk duhet të lejojmë që ekstremizmi të bëjë atë që nuk kanë mundur ta bëjnë shumë prej sfidave të historisë sonë: të na përçajë nga brenda. Nuk duhet t’i japim askujt këtë mundësi. As fanatizmit. As urrejtjes. As manipulimit politik. As propagandës. As gjuhës së dhunshme. Sepse një popull që përçahet nga brenda dobësohet nga jashtë.
Sepse askush nuk fiton kur vëllai e sheh vëllanë si armik. Sepse feja nuk duhet të përdoret si mur mes njerëzve, por si urë drejt paqes dhe respektit. Sepse dallimet tona nuk janë arsye për të luftuar, por mundësi për të mësuar nga njëri-tjetri. Le të mos ua lëmë fëmijëve tanë trashëgimi frikën dhe urrejtjen, por respektin, dialogun dhe bashkëjetesën.
Të jemi bashkë, sepse vetëm bashkë mund ta mbrojmë dinjitetin, paqen dhe të ardhmen tonë.