Studimi i së drejtës dokësore shqiptare përbën një nga fushat më të rëndësishme të historisë juridike shqiptare, pasi nëpërmjet tij bëhet i mundur njohja e institucioneve juridike që kanë rregulluar jetën shoqërore të shqiptarëve gjatë shekujve.
Përpara krijimit të shtetit modern dhe përhapjes së legjislacionit të shkruar, bashkësitë shqiptare organizuan jetën e tyre mbi bazën e normave zakonore, të cilat përbënin një sistem juridik të mirëfilltë, të pranuar dhe të zbatuar nga e gjithë shoqëria.1 E drejta dokësore shqiptare nuk u krijua në mënyrë të menjëhershme, por u formësua gjatë një procesi të gjatë historik, në të cilin u ndërthurën tradita të lashta, zakone të trashëguara, ndikime të ndryshme kulturore dhe nevojat konkrete të organizimit shoqëror.2 Për këtë arsye, studimi i saj kërkon një analizë të kujdesshme të burimeve historike që kanë bërë të mundur ruajtjen dhe përcjelljen e këtyre normave juridike.
Burimet historike të së drejtës dokësore shqiptare janë të shumta dhe të larmishme. Ato përfshijnë traditën gojore, kanunet e kodifikuara, dokumentet arkivore, burimet kishtare, materialin etnografik dhe folklorik, si dhe dëshmitë e udhëtarëve e të studiuesve të huaj.3 Vetëm një analizë e ndërthurur e këtyre burimeve mundëson rindërtimin e historisë së së drejtës zakonore dhe të institucioneve juridike shqiptare. 1.
Tradita gojore si burimi më i hershëm i së drejtës dokësore Burimi më i hershëm dhe më i rëndësishëm i së drejtës dokësore shqiptare është tradita gojore.
Për një periudhë të gjatë historike, normat juridike nuk u përfshinë në tekste të shkruara, por u ruajtën në kujtesën e bashkësive dhe u përcollën brez pas brezi nëpërmjet fjalës së folur.4 Në shoqërinë tradicionale shqiptare, kujtesa kolektive luante një rol të jashtëzakonshëm. Pleqtë, krerët e fiseve dhe kuvendet popullore ishin bartësit dhe interpretuesit e së drejtës zakonore.
Ata ruanin normat juridike, zgjidhnin konfliktet dhe garantonin vazhdimësinë e rendit juridik.5 Tradita gojore nuk përbëhej vetëm nga rregulla të pashkruara, por përfshinte edhe një sistem të tërë sentencash juridike, fjalësh të urta dhe formulash të shkurtra, të cilat shërbenin si norma të detyrueshme për anëtarët e bashkësisë.
Shprehje të tilla si «fjala e dhënë nuk prishet», «besa është mbi jetën» apo «shtëpia e shqiptarit është e Zotit dhe e mikut» përmbajnë, në vetvete, norma juridike dhe morale të konsoliduara gjatë shekujve.6 Një veçori e rëndësishme e traditës gojore ishte fleksibiliteti i saj.
Ndryshe nga ligji i shkruar, norma zakonore mund të përshtatej me ndryshimet e jetës shoqërore pa humbur thelbin e saj. Kjo aftësi shpjegon mbijetesën e së drejtës dokësore shqiptare për një periudhë kaq të gjatë historike.7 Përmes traditës gojore u ruajtën dhe u transmetuan institucionet themelore të së drejtës shqiptare, si familja patriarkale, prona, trashëgimia, besa, mikpritja, përgjegjësia kolektive dhe organizimi i kuvendeve.
Këto institucione nuk ishin thjesht zakone shoqërore, por norma juridike që gëzonin autoritet të plotë brenda bashkësisë.8 Pikërisht për këtë arsye, tradita gojore duhet të konsiderohet si themeli mbi të cilin u ndërtua e gjithë e drejta dokësore shqiptare dhe si burimi kryesor për njohjen e fazave më të hershme të zhvillimit të saj.9 2.
KANUNET SHQIPTARE SI BURIME THEMELORE TË SË DREJTËS DOKËSORE Ndër burimet historike të së drejtës dokësore shqiptare, vendin më të rëndësishëm e zënë kanunet, të cilat përfaqësojnë përmbledhjen më të plotë të normave juridike, morale dhe shoqërore që kanë rregulluar jetën e shqiptarëve për shekuj me radhë.10 Edhe pse shumica e këtyre normave kanë ekzistuar për një kohë të gjatë në formë gojore, kodifikimi i tyre në periudha të ndryshme historike bëri të mundur ruajtjen dhe studimin e tyre në ditët tona.
Fjala «kanun» rrjedh nga greqishtja kanon, që do të thotë rregull, normë ose ligj. Në traditën juridike shqiptare, termi mori kuptimin e një tërësie normash zakonore që gëzonin autoritet të detyrueshëm në jetën e bashkësisë.11 Kanuni nuk ishte thjesht një përmbledhje zakonesh, por një sistem i mirëfilltë juridik, i cili rregullonte pothuajse të gjitha aspektet e jetës shoqërore.
Nëpërmjet normave të tij rregulloheshin: · organizimi familjar; · marrëdhëniet e pronësisë; · trashëgimia; · detyrimet; · marrëdhëniet e fqinjësisë; · organizimi i kuvendeve; · përgjegjësia penale; · instituti i besës; · mikpritja; · nderi dhe dinjiteti i individit.12 Kanuni i Lekë Dukagjinit Kanuni i Lekë Dukagjinit është padyshim monumenti më i rëndësishëm i së drejtës zakonore shqiptare.
Edhe pse tradita ia atribuon princit mesjetar Lekë Dukagjini, studiuesit janë të mendimit se normat e tij janë shumë më të hershme dhe janë formuar gjatë një procesi të gjatë historik.13 Merita e madhe për mbledhjen dhe sistemimin e këtij kanuni i takon At Shtjefën Gjeçovit, i cili për shumë vite mblodhi materialin juridik në viset e Shqipërisë së Veriut sidomos në Mirditë dhe u botua pas vdekjes së tij në vitin 1933.14 Kanuni i Lekë Dukagjinit paraqet një sistem juridik të zhvilluar, të ndarë në kapituj të ndryshëm, ku trajtohen: · Kisha; · Familja; · Martesa; · Shtëpia; · Prona; · Trashëgimia; · Puna; · Fjala e dhënë; · Dëmet; · Nderi; · Krimet dhe ndëshkimet; · Kuvendet dhe gjykimi.
Në këtë kuptim, Kanuni përbën jo vetëm një monument juridik, por edhe një enciklopedi të jetës shoqërore dhe kulturore të shqiptarëve.15 Kanuni i Skënderbeut Një rëndësi të veçantë ka edhe Kanuni i Skënderbeut, i cili u ruajt në trevat e Shqipërisë së Mesme, veçanërisht në zonat e Dibrës, Matit dhe Krujës.16 Ky kanun paraqet ngjashmëri të shumta me Kanunin e Lekë Dukagjinit, por njëkohësisht ruan edhe tipare të veçanta, të lidhura me organizimin shoqëror dhe ekonomik të krahinave ku u zbatua.
Rëndësia e tij qëndron në faktin se dëshmon ekzistencën e varianteve të shumta të së drejtës dokësore shqiptare dhe hedh poshtë mendimin se e drejta zakonore shqiptare identifikohet vetëm me Kanunin e Lekë Dukagjinit.17 Kanuni i Labërisë Në Shqipërinë e Jugut u zhvillua një traditë tjetër e së drejtës zakonore, e njohur me emrin Kanuni i Labërisë.
Ky kanun paraqet veçori të rëndësishme, të kushtëzuara nga struktura shoqërore dhe ekonomike e krahinës.18 Në të gjejnë pasqyrim: · organizimi i bashkësive fshatare; · instituti i pronës; · marrëdhëniet familjare; · e drejta e trashëgimisë; · zgjidhja e konflikteve.
Studimi i tij ka rëndësi të veçantë, sepse dëshmon se e drejta dokësore shqiptare ka pasur një shtrirje mbarëkombëtare, megjithëse me variante të ndryshme krahinore.19 Kanunet e tjera krahinore Përveç kanuneve më të njohura, në treva të ndryshme shqiptare kanë ekzistuar edhe variante të tjera të së drejtës zakonore, të cilat shpesh ruheshin vetëm në formë gojore.
Ndër to përmenden: Kanuni i Mirditës; (në fakt kanuni i Lek dukagjinit është mbledhur dhe kodifikuar ne Mirditë) Kanuni i Lumës; Kanuni i Malësisë së Gjakovës; zakonet juridike të Çamërisë; traditat juridike të Kosovës dhe të Dibrës.
Këto variante dëshmojnë pasurinë dhe larminë e traditës juridike shqiptare, por njëkohësisht edhe ekzistencën e një bërthame të përbashkët normative, e cila ruhej në të gjitha trevat shqiptare.20 Vlera historike dhe juridike e kanuneve Kanunet shqiptare përbëjnë një nga monumentet më të rëndësishme të qytetërimit juridik shqiptar.
Ato dëshmojnë aftësinë e shoqërisë shqiptare për të krijuar një sistem normash juridike të vetin, të përshtatur me kushtet historike dhe shoqërore të vendit.21 Për studiuesin e historisë së të drejtës, kanunet kanë një rëndësi të dyfishtë. Së pari, ato përbëjnë burimin kryesor për njohjen e institucioneve juridike tradicionale shqiptare.
Së dyti, ato japin informacion të çmuar për organizimin politik, ekonomik dhe shoqëror të shqiptarëve gjatë shekujve.22 Pikërisht për këtë arsye, studimi i kanuneve mbetet një nga detyrat më të rëndësishme të historiografisë dhe të shkencës juridike shqiptare.
BURIMET DOKUMENTARE TË SË DREJTËS DOKËSORE SHQIPTARE Krahas traditës gojore dhe kanuneve të kodifikuara, një vend të rëndësishëm në studimin e së drejtës dokësore shqiptare zënë burimet dokumentare.
Këto përbëhen nga një numër i madh aktesh juridike, administrative, kishtare dhe diplomatike, të cilat dëshmojnë ekzistencën dhe funksionimin e normave zakonore në periudha të ndryshme historike.23 Rëndësia e këtyre burimeve qëndron në faktin se ato paraqesin dëshmi të drejtpërdrejta, të datuara dhe të verifikueshme historikisht.
Nëpërmjet tyre mund të ndiqet evolucioni i institucioneve juridike shqiptare, organizimi i bashkësive vendore, marrëdhëniet e pronësisë, si dhe mënyrat e zgjidhjes së konflikteve sipas së drejtës zakonore.24 Burimet dokumentare janë veçanërisht të rëndësishme sepse plotësojnë dhe verifikojnë të dhënat që vijnë nga tradita gojore dhe nga kanunet e shkruara.
Ato dëshmojnë se shumë institucione të së drejtës zakonore shqiptare nuk kanë qenë krijime teorike, por norma reale që janë zbatuar në praktikën e përditshme juridike.25 Dokumentet mesjetare shqiptare Burimet më të hershme dokumentare mbi të drejtën dokësore shqiptare gjenden në dokumentacionin mesjetar, ku përmenden forma të ndryshme të organizimit politik dhe juridik të bashkësive shqiptare.
Në këto dokumente ndeshen të dhëna mbi: · organizimin e fiseve; · pronën kolektive; · marrëdhëniet feudale; · autonominë e bashkësive vendore; · funksionimin e kuvendeve; · përgjegjësinë kolektive.
Edhe pse këto të dhëna janë fragmentare, ato dëshmojnë ekzistencën e një tradite juridike vendëse, e cila kishte fituar një shkallë të konsiderueshme zhvillimi qysh në Mesjetë.26 Dokumentet venedikase Një rëndësi të jashtëzakonshme për studimin e së drejtës dokësore shqiptare paraqesin dokumentet venedikase.
Për shkak të marrëdhënieve të gjata politike, ekonomike dhe tregtare që Republika e Venedikut mbajti me trevat shqiptare, në arkivat e saj ruhen një numër i madh dokumentesh që japin informacione të vlefshme mbi jetën juridike dhe shoqërore të shqiptarëve.27 Në këto dokumente përmenden: · organizimi i bashkësive malësore; · e drejta e pronës; · marrëdhëniet tregtare; · privilegjet e bashkësive vendore; · gjykimi sipas zakoneve të vendit.
Dokumentet venedikase dëshmojnë se administrata venedikase, në shumë raste, pranonte dhe respektonte normat juridike tradicionale të shqiptarëve.28 Dokumentet raguzane Burime të rëndësishme përbëjnë edhe dokumentet e Republikës së Raguzës, të cilat përmbajnë informacione të shumta mbi marrëdhëniet juridike dhe ekonomike të shqiptarëve.
Në to gjejnë pasqyrim: · e drejta e trashëgimisë; · kontratat e shitblerjes; · marrëdhëniet e pronësisë; · instituti i besës; · zgjidhja e mosmarrëveshjeve.
Për studiuesin e së drejtës dokësore, këto dokumente janë veçanërisht të rëndësishme, sepse ofrojnë dëshmi të drejtpërdrejta për ekzistencën e institucioneve juridike tradicionale shqiptare.29 Regjistrat osmanë Një nga grupet më të rëndësishme të burimeve dokumentare janë regjistrat osmanë, veçanërisht defterët e regjistrimit të popullsisë dhe të pronave.
Këto dokumente japin të dhëna të çmuara mbi: · organizimin e fshatrave; · strukturën familjare; · pronësinë mbi tokën; · detyrimet fiskale; · organizimin e bashkësive vendore.
Në shumë raste, administrata osmane lejoi vazhdimësinë e normave zakonore shqiptare, sidomos në krahinat malore, ku organizimi tradicional ruajti një shkallë të konsiderueshme autonomie.30 Pikërisht për këtë arsye, defterët osmanë përbëjnë një burim me rëndësi të jashtëzakonshme për rindërtimin e historisë së institucioneve juridike shqiptare.
Aktet noteriale dhe dokumentet juridike Një kategori tjetër e rëndësishme dokumentesh janë aktet noteriale, testamentet, kontratat dhe vendimet gjyqësore. Nëpërmjet tyre mund të studiohen: marrëdhëniet e pronësisë; instituti i trashëgimisë; kontratat e shitblerjes; e drejta e detyrimeve; marrëdhëniet familjare.
Këto dokumente janë të një rëndësie të veçantë, sepse tregojnë mënyrën konkrete të zbatimit të normave zakonore në jetën e përditshme.31 Korrespondenca diplomatike Raportet e konsujve, ambasadorëve dhe përfaqësuesve diplomatikë përmbajnë një numër të madh të dhënash mbi organizimin juridik të shqiptarëve.
Në këto dokumente përmenden: · kuvendet popullore; · gjakmarrja; · instituti i besës; · autonomia e bashkësive malësore; · organizimi fisnor.
Shpeshherë diplomatët e huaj i konsideronin normat zakonore si një sistem juridik të veçantë, i cili vazhdonte të funksiononte paralelisht me ligjet e administratave shtetërore.32 Vlera shkencore e burimeve dokumentare Burimet dokumentare përbëjnë një mjet të pazëvendësueshëm për studimin e së drejtës dokësore shqiptare.
Ato: 1. verifikojnë të dhënat e traditës gojore; 2. plotësojnë informacionin e kanuneve; 3. japin dëshmi të drejtpërdrejta historike; 4. ndihmojnë në rindërtimin e institucioneve juridike tradicionale; 5. mundësojnë krahasimin e zhvillimit të së drejtës shqiptare me sistemet juridike të popujve të tjerë.
Për këtë arsye, çdo studim serioz mbi historinë e së drejtës dokësore shqiptare duhet të mbështetet në një analizë të gjerë dhe kritike të burimeve dokumentare.33 BURIMET KISHTARE TË SË DREJTËS DOKËSORE SHQIPTARE Ndër burimet historike që ndihmojnë në njohjen dhe rindërtimin e së drejtës dokësore shqiptare, një vend të rëndësishëm zënë burimet kishtare.
Për shkak të rolit të veçantë që institucionet fetare kanë luajtur në jetën shoqërore të shqiptarëve, dokumentacioni kishtar përmban të dhëna të shumta mbi organizimin juridik, marrëdhëniet familjare, institucionin e pronës, normat e trashëgimisë dhe funksionimin e bashkësive tradicionale.34 Rëndësia e këtyre burimeve qëndron në faktin se ato janë hartuar nga njerëz të shkolluar, të cilët kanë jetuar për një kohë të gjatë në trevat shqiptare dhe kanë qenë dëshmitarë të drejtpërdrejtë të funksionimit të së drejtës zakonore.
Për këtë arsye, dokumentet kishtare përbëjnë një nga burimet më të besueshme për studimin e historisë juridike shqiptare.35 Relacionet e ipeshkvijve Një vend të veçantë zënë relacionet e ipeshkvijve katolikë, të cilët, me rastin e vizitave pastorale ose të raporteve drejtuar Selisë së Shenjtë, kanë lënë përshkrime të hollësishme mbi gjendjen shoqërore, ekonomike dhe juridike të popullsisë shqiptare.
Në këto relacione gjenden të dhëna të rëndësishme mbi: · organizimin e familjes patriarkale; · marrëdhëniet e pronësisë; · të drejtën e trashëgimisë; · institucionin e besës; · gjakmarrjen; · organizimin e kuvendeve.
Shpeshherë ipeshkvijtë përshkruajnë mënyrën se si normat zakonore kishin fituar autoritet më të madh se ligji shtetëror dhe se si ato rregullonin pothuajse çdo aspekt të jetës së përditshme.36 Vizitat apostolike Një burim tjetër me vlerë të madhe janë raportet e vizitatorëve apostolikë, të cilët gjatë shekujve XVI-XVIII vizituan trevat shqiptare dhe hartuan raporte të hollësishme mbi gjendjen e popullsisë.
Këto dokumente japin informacione të vyera mbi: · organizimin e fiseve; · marrëdhëniet familjare; · rolin e pleqve; · institucionin e mikpritjes; · funksionimin e kuvendeve; · zbatimin e së drejtës zakonore.
Për shkak të karakterit të tyre zyrtar dhe të vëzhgimeve të drejtpërdrejta, raportet e vizitatorëve apostolikë konsiderohen ndër burimet më të rëndësishme për historinë e së drejtës dokësore shqiptare.37 Dokumentet e urdhrave fetarë Një kontribut të veçantë në ruajtjen e trashëgimisë juridike shqiptare kanë dhënë urdhrat fetarë, veçanërisht françeskanët.
Misionarët françeskanë, përmes kronikave, korrespondencës dhe studimeve të tyre, kanë ruajtur një numër të madh të dhënash mbi: · zakonet juridike; · organizimin e fiseve; · institucionin e pronës; · marrëdhëniet e trashëgimisë; · procedurat e pajtimit.
Pikërisht nga kjo traditë studiuesish dhe misionarësh lindi edhe vepra monumentale e At Shtjefën Gjeçovit për mbledhjen dhe sistemimin e Kanunit të Lekë Dukagjinit.38 Dokumentet e dioqezave dhe të famullive Arkivat dioqezane dhe famullitare përmbajnë materiale të shumta që ndihmojnë në studimin e së drejtës zakonore.
Regjistrat e pagëzimeve, martesave dhe vdekjeve, si dhe aktet e ndryshme administrative, japin të dhëna mbi: · strukturën e familjes; · marrëdhëniet farefisnore; · institucionin e martesës; · trashëgiminë; · vazhdimësinë e disa zakoneve juridike.
Këto dokumente janë veçanërisht të rëndësishme për studimin e historisë së familjes shqiptare dhe të institucioneve të së drejtës private.39 Kisha dhe e drejta dokësore Marrëdhëniet ndërmjet Kishës dhe së drejtës zakonore kanë qenë të ndërlikuara.
Në disa raste, Kisha ka kundërshtuar zakone të caktuara, si: · gjakmarrjen; · hakmarrjen; · martesat e detyruara; · forma të caktuara të diskriminimit ndaj grave.
Megjithatë, në shumë raste të tjera, institucionet fetare kanë bashkëjetuar me normat zakonore dhe kanë kontribuar në ruajtjen dhe transmetimin e tyre.40 Kjo bashkëjetesë shpjegon pse shumë norma juridike shqiptare paraqesin një ndërthurje të elementeve zakonore me ndikime të së drejtës kanonike.
Burimet kishtare paraqesin rëndësi të shumëfishtë për studimin e së drejtës dokësore shqiptare. Ato: 1. japin dëshmi të drejtpërdrejta mbi funksionimin e normave juridike; 2. ndihmojnë në datimin e institucioneve zakonore; 3. mundësojnë krahasimin e zakoneve juridike në krahina të ndryshme; 4. plotësojnë informacionin e traditës gojore dhe të kanuneve; ndihmojnë në rindërtimin e historisë së institucioneve juridike shqiptare.
Për këto arsye, dokumentacioni kishtar përbën një nga burimet më të rëndësishme për studimin e historisë së së drejtës shqiptare dhe të zhvillimit të institucioneve të saj tradicionale.41 BURIMET ETNOGRAFIKE DHE FOLKLORIKE TË SË DREJTËS DOKËSORE SHQIPTARE Krahas dokumenteve juridike, arkivore dhe kishtare, një vend të rëndësishëm në studimin e së drejtës dokësore shqiptare zënë burimet etnografike dhe folklorike.
Këto burime përbëjnë një pasuri të jashtëzakonshme për njohjen e institucioneve juridike tradicionale, sepse nëpërmjet tyre janë ruajtur norma, zakone dhe praktika juridike që nuk janë dokumentuar në forma të tjera të shkruara.42 E drejta dokësore shqiptare ka qenë e lidhur ngushtë me jetën e përditshme të bashkësive tradicionale.
Për këtë arsye, shumë norma juridike kanë mbijetuar në këngë, legjenda, rite, zakone dhe tradita popullore, duke u bërë pjesë e kujtesës kolektive të popullit shqiptar.43 Studimi i materialit etnografik dhe folklorik lejon jo vetëm njohjen e normave juridike, por edhe kuptimin e frymës së tyre, të bazës morale dhe të funksionit që ato kanë pasur në jetën shoqërore.
Këngët epike si burim juridic Një nga burimet më të rëndësishme folklorike janë këngët epike, veçanërisht cikli i këngëve të kreshnikëve. Në këto këngë pasqyrohen institucione të shumta juridike, si: · besa; · mikpritja; · nderi; · përgjegjësia familjare; · marrëdhëniet farefisnore; · detyrimi për mbrojtjen e pronës dhe të familjes.
Këngët epike ruajnë gjithashtu elemente të rëndësishme të organizimit shoqëror dhe juridik të bashkësive tradicionale shqiptare.44 Pavarësisht karakterit artistik, ato përbëjnë një burim me vlerë të veçantë për studimin e historisë së së drejtës zakonore.
Legjendat dhe tregimet popullore Legjendat dhe tregimet popullore përmbajnë një numër të madh të dhënash mbi normat juridike tradicionale. Nëpërmjet tyre ruhen: · kujtesa e ngjarjeve të rëndësishme; · mënyrat tradicionale të zgjidhjes së konflikteve; · figurat e pleqve dhe të ndërmjetësve; · konceptet mbi drejtësinë dhe përgjegjësinë.
Shpeshherë, në këto rrëfime gjejnë pasqyrim norma juridike që nuk janë përfshirë në tekstet e kanuneve, por që kanë qenë pjesë e praktikës juridike të bashkësive vendore.45 Fjalët e urta dhe proverbat Një burim i rëndësishëm për studimin e së drejtës dokësore janë fjalët e urta dhe proverbat popullore. Shumë prej tyre përmbajnë rregulla juridike dhe morale të konsoliduara gjatë shekujve.
Për shembull: · «Fjala e dhënë nuk prishet»; · «Besa e shqiptarit është më e rëndë se guri»; · «Miku është i Zotit»; · «Borxhi nuk tretet pa u larë».
Këto shprehje nuk kanë vetëm vlerë morale, por përfaqësojnë norma juridike që kanë rregulluar marrëdhëniet ndërmjet individëve dhe bashkësive.46 Ritualet dhe ceremonitë tradicionale Ritet dhe ceremonitë tradicionale përbëjnë një tjetër burim me rëndësi të veçantë.
Nëpërmjet tyre mund të studiohen: · instituti i martesës; · e drejta e trashëgimisë; · marrëdhëniet e farefisnisë; · format e pajtimit; · instituti i besës.
Ceremonitë e fejesës, martesës, ndarjes së pasurisë dhe pajtimit të gjaqeve ruajnë elemente juridike që ndihmojnë në rindërtimin e institucioneve tradicionale të së drejtës shqiptare.47 Etnografia dhe organizimi shoqëror Materiali etnografik ofron të dhëna të rëndësishme mbi: · organizimin e familjes patriarkale; · strukturën fisnore; · marrëdhëniet ndërmjet vëllazërive; · organizimin e kuvendeve;