Në kohën kur bota po hyn në një garë të re për kontrollin e mineraleve strategjike, një pyetje bëhet gjithnjë e më aktuale: pse Trepça, një nga komplekset minerare më të njohura në Evropën Juglindore, ende nuk ka tërhequr një investitor strategjik ndërkombëtar? Kjo nuk është një pyetje politike. Është një pyetje ekonomike, juridike dhe gjeostrategjike.
Për dekada me radhë, Trepça është identifikuar me plumbin, zinkun dhe argjendin. Por zhvillimet teknologjike të dy dekadave të fundit kanë ndryshuar tërësisht mënyrën se si vlerësohen pasuritë minerare.
Studime të reja gjeologjike tregojnë se mineralizimi i Trepçës përmban edhe elemente kritike si germaniumi, galiumi, indiumi, bismuti, antimoni dhe kadmiumi, minerale që sot përdoren në industrinë e gjysmëpërçuesve, inteligjencës artificiale, telekomunikacionit, satelitëve, radarëve, mbrojtjes dhe energjisë së pastër.
Nëse këto elemente konfirmohen në përqendrime ekonomikisht të shfrytëzueshme, atëherë vlera strategjike e Trepçës mund të jetë shumë më e madhe sesa është llogaritur historikisht.
Nuk është rastësi që Bashkimi Evropian ka miratuar legjislacion të posaçëm për Lëndët e Para Kritike (Critical Raw Materials Act), duke i konsideruar minerale si germaniumi dhe galiumi thelbësore për sigurinë ekonomike dhe teknologjike të Evropës.
Në këtë kontekst lind pyetja logjike: Nëse Trepça ka një potencial të tillë, pse kapitali ndërkombëtar ende nuk është pozicionuar fuqishëm në Kosovë? Përgjigjja nuk mund të reduktohet në një arsye të vetme.
Sipas legjislacionit të Kosovës, mineralet nëntokësore janë pasuri publike, ndërsa Ligji për Trepçën e vitit 2016 e organizon ndërmarrjen si shoqëri aksionare me 80% të aksioneve në pronësi të Qeverisë së Kosovës dhe 20% të punëtorëve. Brenda rendit juridik të Kosovës, kjo përbën bazën ligjore të pronësisë dhe administrimit të kompleksit.
Megjithatë, investitori ndërkombëtar nuk analizon vetëm ligjin vendor. Ai analizon: historinë e pronësisë; pretendimet juridike që mund të lindin në të ardhmen; borxhet historike; rrezikun e arbitrazhit ndërkombëtar; stabilitetin institucional; standardet mjedisore; teknologjinë ekzistuese; dhe mbi të gjitha, sigurinë afatgjatë të kapitalit të investuar.
Prandaj, nuk është e mjaftueshme të thuhet se “Trepça është e Kosovës”. Për kapitalin ndërkombëtar, po aq e rëndësishme është nëse çdo aspekt juridik, financiar dhe institucional është i mbrojtur nga kontestet. Këtu hyn edhe një element që në Kosovë diskutohet shumë pak.
Pas luftës, një pjesë e dokumentacionit kadastral dhe administrativ të Kosovës mbeti jashtë kontrollit të institucioneve të Kosovës. Procesi i kthimit të dokumentacionit nuk është mbyllur plotësisht. Edhe pse kjo nuk përcakton vetvetiu pronësinë e Trepçës, ajo tregon se siguria juridike dhe dokumentare mbetet një komponent i rëndësishëm i shtetndërtimit dhe i klimës së investimeve.
Po aq e rëndësishme është edhe gjendja e përgjithshme ekonomike. Kosova nuk ka arritur të ndërtojë një politikë moderne industriale. Ekonomia dominohet nga ndërtimtaria, tregtia, gastronomia dhe konsumi. Këta sektorë kanë rëndësinë e tyre, por nuk krijojnë zinxhirë të avancuar industrialë, nuk zhvillojnë teknologji dhe nuk prodhojnë eksporte me vlerë të lartë të shtuar.
Ndërkohë, Trepça kërkon pikërisht të kundërtën: kapital afatgjatë, teknologji moderne, laboratorë metalurgjikë, ekspertizë gjeologjike dhe një shtet që garanton siguri juridike për dekada. Prandaj, problemi nuk është vetëm Trepça. Problemi është nëse Kosova ka ndërtuar institucionet që kërkon kapitali strategjik i shekullit XXI. Sot nuk mjafton të posedosh minerale.
Duhet të posedosh: dokumentacion të pakontestueshëm; administratë profesionale; sistem gjyqësor efikas; transparencë institucionale; strategji kombëtare për mineralet kritike; dhe besim ndërkombëtar. Pa këto elemente, edhe pasuria më e madhe nëntokësore mund të mbetet e pashfrytëzuar.
Prandaj, Kosova ka nevojë për një auditim të pavarur ndërkombëtar të rezervave minerare, një vlerësim të plotë juridik të statusit të aseteve dhe një strategji shtetërore për mineralet kritike, të harmonizuar me zhvillimet e reja evropiane dhe globale. Trepça nuk është vetëm çështje e një ndërmarrjeje.
Ajo është testi më i madh i aftësisë së shtetit të Kosovës për ta shndërruar pasurinë natyrore në zhvillim ekonomik. Në fund mbetet vetëm një pyetje: Nëse bota po garon për germaniumin, galiumin dhe mineralet kritike të së ardhmes, a do të arrijë Kosova ta kthejë Trepçën në motor të zhvillimit të saj, apo do të vazhdojë të mbetet spektatore e pasurisë që e ka nën këmbë?