Shekulli XIX ishte periudha në të cilën çështja shqiptare filloi të marrë formë të veçantë politike, kombëtare dhe ndërkombëtare. Për dallim nga popujt ballkanikë që më herët kishin krijuar shtetet e tyre kombëtare, shqiptarët hynë në shekullin XIX pa një shtet kombëtar dhe me territoret e tyre të shpërndara në disa njësi administrative të Perandorisë Osmane.
Kjo gjendje u bë veçanërisht e ndërlikuar pas reformave të Tanzimatit, kur Perandoria Osmane ndërmori një riorganizim të administratës, ushtrisë, financave dhe sistemit juridik. Në këtë proces, territoret shqiptare u përfshinë në njësi administrative që ndryshonin vazhdimisht.
Një nga këto njësi ishte Vilajeti i Kosovës, i krijuar në formën e tij të vitit 1877, fillimisht me qendër në Prishtinë, ndërsa më pas qendra administrative u zhvendos në Shkup, më .
Në këtë hapësirë administrative përfshiheshin territore me shumicë ose prani të rëndësishme shqiptare, duke përfshirë Kosovën, pjesë të Maqedonisë së sotme të Veriut, Sanxhakun dhe hapësira të tjera që lidheshin ekonomikisht, familjarisht dhe historikisht me botën shqiptare.
Karakteristikat themelore të çështjes shqiptare Çështja shqiptare e shekullit XIX kishte disa karakteristika themelore: E para, shqiptarët përbënin një popullsi të madhe të përqendruar në një territor të vazhdueshëm, por pa një shtet të vetin. E dyta, shqiptarët ishin të ndarë administrativisht dhe fetarisht.
Kishte shqiptarë myslimanë, katolikë dhe ortodoksë, ndërsa elitat politike dhe intelektuale shqiptare duhej të përballeshin me tendencën e fuqive fqinje për ta interpretuar përkatësinë fetare si përkatësi kombëtare. E treta, në gjysmën e dytë të shekullit XIX u fuqizuan projektet kombëtare serbe, greke, bullgare dhe malazeze, të cilat pretendonin territore ku jetonin edhe shqiptarë.
E katërta, Perandoria Osmane po dobësohej. Sa më shumë dobësohej autoriteti qendror osman, aq më shumë hapësirë krijohej për ndërhyrjen e shteteve fqinje dhe të Fuqive të Mëdha. E pesta, shqiptarët filluan të kalonin nga mbrojtja lokale e privilegjeve dhe autonomive tradicionale drejt një vetëdijeje më të qartë kombëtare.
Kulmi i kësaj faze ishte Lidhja Shqiptare e Prizrenit e vitit 1878, e cila u shfaq si reagim ndaj rrezikut që territoret shqiptare të copëtoheshin midis shteteve fqinje. Lufta ruso-osmane, Serbia dhe ndryshimi i hartës së Ballkanit Vitet 1877–1878 përbëjnë një kthesë historike.
Serbia, e cila tashmë kishte fituar autonomi dhe më pas pavarësi ndërkombëtare, hyri në luftë kundër Perandorisë Osmane. Ushtria serbe pushtoi territore të konsiderueshme në jug dhe juglindje, përfshirë Nishin, Vranjën, Prokuplen, Leskovcin dhe territore të tjera. Në një fazë të luftës, administrata ushtarake serbe kontrollonte përkohësisht edhe Bujanocin dhe Preshevën.
Por vendimet e fuqive evropiane ndryshuan një pjesë të rezultateve të luftës. Traktati i Shën Stefanit dhe më pas Kongresi i Berlinit i vitit 1878 rishikuan hartën territoriale të Ballkanit. Për shqiptarët pasojat ishin të jashtëzakonshme. Territore me popullsi shqiptare në Nish, Toplicë, Vranjë dhe rrethinat e tyre iu bashkuan Serbisë.
Kjo u shoqërua me dëbime dhe shpërngulje të mëdha të shqiptarëve, të cilët u vendosën në Kosovë dhe në territoret përreth saj si muhaxhirë dhe krijoi një nga tragjeditë më të mëdha demografike shqiptare të shekullit XIX. Formimi i Kazasë së Preshevës më 1878 Këtu qëndron një nga momentet më të rëndësishme të historisë së Preshevës.
Para vitit 1878, Presheva ishte e lidhur administrativisht me Kazanë e Vranjës. Kurse pas Kongresit të Berlinit, kufiri i ri serbo-osman e ndau këtë hapësirë. Vranja mbeti në Serbi, ndërsa Presheva, Bujanoci dhe pjesa e Epërme e Pçinjës mbetën në Perandorinë Osmane. Kjo pjesë u organizua si Kaza e Preshevës, brenda Sanxhakut të Prishtinës të Vilajetit të Kosovës.
Pra, viti 1878 është pikënisja e një realiteti të ri politik: Vranja – në Serbi; Presheva dhe Bujanoci – në Perandorinë Osmane. Ky nuk ishte thjesht një ndryshim administrativ. Ai krijoi një kufi të ri politik që preu një hapësirë historike, ekonomike dhe shoqërore të lidhur me Vranjën. Ristovci u bë një pikë e rëndësishme kufitare serbo-osmane.
Studimet gjeografike dhe historike e përshkruajnë Ristovcin si pikën ku kalonte kufiri serbo-osman dhe ku ndaheshin zonat e Vranjës nga territori që mbeti nën administrimin osman. Presheva si zonë kufitare Pas vitit 1878, Presheva nuk ishte më vetëm një qendër lokale. Ajo u shndërrua në kufi politik, ushtarak dhe strategjik dhe e ndryshoi thelbësisht jetën e banorëve.
Familjet që kishin lidhje me Vranjën, tregtarët, bujqit dhe barinjtë u përballën me një realitet të ri: një kufi ndërkombëtar që më parë nuk ekzistonte në këtë formë. Në të njëjtën kohë, Presheva fitoi rëndësi strategjike sepse ndodhej në korridorin natyror që lidhte Moravën me Kosovën dhe Maqedoninë.
Më vonë, ndërtimi i hekurudhës së Ballkanit e rriti edhe më shumë rëndësinë e saj ekonomike dhe strategjike. Burimet osmane të fundit të shekullit XIX e përshkruajnë Kazanë e Preshevës si një njësi të konsiderueshme administrative, me dhjetëra mijëra banorë dhe më shumë se njëqind fshatra.
Një salname osmane e vitit 1896 jep për kazatë rreth 42 mijë banorë, megjithëse shifrat demografike të kësaj periudhe ndryshojnë sipas burimit dhe metodës së numërimit. Muhaxhirët dhe ndryshimet demografike Pas pushtimit serb të Nishit, Toplicës dhe Vranjës, mijëra shqiptarë u dëbuan nga trojet e tyre.
Një pjesë e tyre u vendosën në Kosovë, Preshevë, Bujanoc dhe territore të tjera të Vilajetit të Kosovës. Kjo krijoi fenomenin e njohur të muhaxhirëve shqiptarë. Në të njëjtën kohë, në Kazanë e Preshevës u vendosën edhe popullsi myslimane të shpërngulura nga territore të tjera, duke e ndryshuar më tej strukturën demografike të zonës.
Studimi i Uroš Šešum-it mbi Kazanë e Preshevës tregon se gjatë periudhës 1878–1912 pati lëvizje të konsiderueshme të popullsive, përfshirë ardhjen e muhaxhirëve dhe largimin gradual të një pjese të popullsisë serbe. Prandaj, ndryshimet demografike të Preshevës në këtë periudhë nuk mund të shpjegohen vetëm me lindshmërinë natyrore.
Ato ishin rezultat edhe i luftërave, dëbimeve, migrimeve dhe ndryshimit të kufijve politikë. Hapja e Konsullatës Serbe në Prishtinë më 1889 Një tjetër zhvillim me rëndësi ishte hapja e Konsullatës së Mbretërisë së Serbisë në Prishtinë në vitin 1889. Konsullata ishte përfaqësi zyrtare e Mbretërisë së Serbisë brenda territorit të Perandorisë Osmane.
Ajo u hap në nëntor 1889 dhe mbulonte një territor të gjerë të Vilajetit të Kosovës. Kjo ishte një kthesë e rëndësishme. Serbia tashmë kishte krijuar një prani të drejtpërdrejtë institucionale në zemër të Vilajetit të Kosovës.
Madje vetë Ministria e Punëve të Jashtme e Serbisë pranon se në vitin 1889 u krijua Departamenti Politik dhe Arsimor, i cili kishte edhe detyra propagandistike dhe punonte me komunitetet serbe jashtë kufijve të Mbretërisë së Serbisë; konsullatat serbe në Perandorinë Osmane hynin në fushën e veprimtarisë së këtij departamenti.
Kjo tregon se veprimtaria konsullore kishte jo vetëm karakter klasik diplomatik. Ajo ishte e lidhur edhe me: arsimin serb; kishën ortodokse serbe; shkollat; librat dhe tekstet shkollore; propagandën kombëtare; mbledhjen e informacioneve; raportimin politik; mbështetjen e komuniteteve serbe; dhe krijimin e një rrjeti të ndikimit serb në territoret osmane.
Nga mbrojtja konsullore te veprimtaria politike dhe e sigurisë Këtu duhet bërë një dallim shumë i rëndësishëm historik. Ekzistojnë dëshmi që tregojnë se politika shtetërore serbe përdorte një kombinim të diplomacisë, arsimit, propagandës, rrjetit kishtar dhe veprimtarisë konfidenciale për të forcuar ndikimin serb në territoret osmane.
Burimet zyrtare serbe përmendin shprehimisht strukturat e “propagandës konfidenciale” dhe punën politike e arsimore jashtë kufijve të Serbisë. Ekzistojnë gjithashtu studime mbi aktivitetin e konsullatës që tregojnë se në disa raste u diskutua edhe çështja e armatosjes së popullsisë serbe.
Në dokumentet e cituara në literaturën përkatëse përmenden kërkesa për pushkë dhe ideja që serbët të armatoseshin për vetëmbrojtje, për shkak të pasigurisë dhe dobësisë së administratës osmane.
Rrjeti diplomatik dhe konsullor serb në Vilajetin e Kosovës u përdor jo vetëm për mbrojtjen konsullore të shtetasve dhe komunitetit serb, por edhe si instrument i politikës kombëtare serbe, arsimit, propagandës, mbledhjes së informacioneve dhe forcimit të lidhjeve politike e organizative me popullsinë serbe në territorin osman.
Përplasja shqiptaro-serbe në zonën kufitare Pas vitit 1878, marrëdhëniet shqiptaro-serbe në këtë zonë u ndikuan fuqishëm nga krijimi i kufirit. Serbia kishte interesa të qarta territoriale drejt Kosovës dhe Maqedonisë. Shqiptarët e shihnin zgjerimin serb si kërcënim për territoret e tyre. Kjo krijoi një zonë të përhershme tensioni përgjatë kufirit.
Në këtë kuadër duhet kuptuar edhe rëndësia e Preshevës. Presheva ishte: kufi – korridor komunikimi – qendër administrative – hapësirë shqiptare – zonë strategjike. Për Serbinë, ajo përfaqësonte një korridor drejt Kosovës dhe më tej drejt Maqedonisë.
Kurse Për shqiptarët, ajo ishte pjesë e një hapësirë më të gjerë etnike dhe ekonomike që lidhte Kosovën me Maqedoninë dhe me trevat shqiptare në jug të Moravës. Çështja shqiptare dhe dështimi i sistemit ndërkombëtar të vitit 1878 Kongresi i Berlinit e ndryshoi hartën e Ballkanit, por nuk e zgjidhi çështjen shqiptare. Përkundrazi, e bëri atë më të ndërlikuar.
Serbia, Mali i Zi dhe Greqia zgjeruan pretendimet e tyre territoriale. Kurse Perandoria Osmane po dobësohej. Fuqitë e Mëdha i trajtonin çështjet ballkanike kryesisht në funksion të ekuilibrit të tyre strategjik. Shqiptarët nuk kishin shtet të tyre dhe për këtë arsye nuk ishin në pozitë të barabartë diplomatike me Serbinë, Malin e Zi, Greqinë apo Bullgarinë.
Kjo shpjegon edhe rëndësinë historike të Lidhjes së Prizrenit, e cila u përpoq të krijonte një platformë politike shqiptare për mbrojtjen e territoreve shqiptare. Presheva në prag të vitit 1912 Në fillim të shekullit XX, Kazaja e Preshevës ishte bërë një nga zonat më të rëndësishme kufitare të Vilajetit të Kosovës.
Ajo kishte: administratë osmane; qendër urbane në Preshevë; lidhje me Bujanocin dhe Tërgovishtën; popullsi të përzier, me prani të fuqishme shqiptare; rrjet ekonomik dhe tregtar; rëndësi hekurudhore; kufi të drejtpërdrejtë me Serbinë; dhe rëndësi të madhe strategjike. Kjo gjendje vazhdoi deri në Luftën e Parë Ballkanike të vitit 1912.
Me ofensivën e ushtrisë serbe në vjeshtën e vitit 1912, administrata osmane u shemb në këtë hapësirë. Forcat serbe pushtuan Preshevën dhe Bujanocin dhe vazhduan drejt Kosovës.
Fundi I administrimit osman në Kosovë dhe në këto territore ndodhi në tetor–nëntor 1912, kur forcat serbo-malazeze pushtuan pjesën më të madhe të Vilajetit të Kosovës.dhe periudha e Kazasë së Preshevës përfundoi me pushtimin serb të vitit 1912. PËRFUNDIM Historia e Preshevës në fundin e shekullit XIX nuk mund të shkëputet nga historia e përgjithshme e çështjes shqiptare.
Viti 1878 ishte momenti vendimtar: Kongresi i Berlinit e ndau hapësirën e Vranjës nga Presheva, vendosi kufirin serbo-osman në zonën e Ristovcit dhe krijoi Kazanë e Preshevës brenda Sanxhakut të Prishtinës të Vilajetit të Kosovës.
Nga ajo kohë deri në vitin 1912, Presheva u shndërrua në një kufi të gjallë të konfliktit politik, kombëtar dhe strategjik ndërmjet Perandorisë Osmane dhe Mbretërisë së Serbisë. Hapja e Konsullatës Serbe në Prishtinë më 1889 e institucionalizoi praninë e Serbisë në Vilajetin e Kosovës.
Përveç funksioneve konsullore, rrjeti serb zhvilloi veprimtari arsimore, kishtare, propagandistike, informative dhe politike; dokumentacioni serb tregon edhe për ekzistencën e një strukture shtetërore për “propagandën konfidenciale” jashtë kufijve të Serbisë.
Prandaj, periudha 1878–1912 mund të konsiderohet si faza e konsolidimit të konfliktit shqiptaro-serb për territorin, popullsinë dhe kontrollin politik të Kosovës dhe hapësirës së Preshevës.
Në vitin 1912, me pushtimin ushtarak serb, përfundoi sundimi osman, por filloi një epokë krejt e re: integrimi i dhunshëm i Kosovës, Preshevës, Bujanocit dhe viseve të tjera në shtetin serb, duke e shndërruar çështjen shqiptare nga një çështje kryesisht brenda Perandorisë Osmane në një çështje ndërkombëtare të shqiptarëve nën sundimin e shteteve ballkanike. Prishtinë,