Inteligjenca artificiale (IA) u mundëson vendeve në zhvillim të arrijnë brenda një dekade atë që, në kushte normale, do të kërkonte një shekull, nëse qeveritë veprojnë me shpejtësi për të ngushtuar hendeqet në energji, lidhjet digjitale, aftësitë dhe cilësinë e institucioneve, që kërcënojnë t’i lënë pas këto vende, sipas Raportit të Zhvillimit Botëror 2026 të Grupit të Bankës Botërore: Premtimi i Inteligjencës Artificiale.
Sipas raportit të publikuar sot, vendet e punës në ekonomitë me të ardhura të larta kanë më shumë se tre herë gjasa të preken nga automatizimi përmes inteligjencës artificiale gjeneruese sesa ato në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme, ku 4.5% e vendeve ekzistuese të punës janë në rrezik, krahasuar me 14.2% në ekonomitë me të ardhura të larta.
Në të njëjtën kohë, 16.2% e vendeve të punës në ekonomitë në zhvillim mund të përfitojnë rritje të ndjeshme të produktivitetit nga IA, afër nivelit prej 18.7% që pritet në ekonomitë me të ardhura të larta. Premtimi më i madh për vendet në zhvillim nuk qëndron në zëvendësimin e punëtorëve, por në shumëfishimin e kontributit që ata mund të japin.
“Inteligjenca artificiale u ka dhënë ekonomive në zhvillim një mundësi jetike dhe ato duhet ta shfrytëzojnë atë”, tha Indermit Gill, Zëvendëspresident i Lartë dhe Kryeekonomist i Grupit të Bankës Botërore. “Ato nuk kanë nevojë për modele apo qendra të mëdha të të dhënave për të përfituar nga kjo mundësi.
Duke përshtatur mjete të thjeshta dhe me kosto të ulët të inteligjencës artificiale për kushtet vendore, ekonomitë e këtyre vendeve mund të sigurojnë kujdes më të mirë mjekësor, edukim, shërbime gjyqësore dhe më shumë shërbime bujqësore për miliona njerëz.
Por ato duhet të veprojnë me shpejtësi: IA po përhapet më shpejt dhe është më specifike për kontekstin vendor sesa teknologjitë e mëparshme me përdorim të gjerë, si energjia elektrike dhe interneti.
Raporti i Zhvillimit Botëror 2026 tregon se si vendet në zhvillim po i përgjigjen kësaj sfide dhe po arrijnë rezultate.” Raporti është vlerësimi i parë gjithëpërfshirës i ndikimit të IA-së në vendet në zhvillim, dhe tregon se si bizneset dhe qeveritë në këto vende kanë filluar ta përdorin atë.
Ai vëren se inteligjenca artificiale po ndihmon njerëzit, bizneset dhe qeveritë të zgjidhin probleme, të analizojnë informacionin, të përmirësojnë parashikimet dhe të ofrojnë shërbime për një numër më të madh përfituesish.
Këto aftësi janë veçanërisht të vlefshme në vendet ku profesionistët e kualifikuar, dokumentacioni i besueshëm dhe kapacitetet e institucioneve publike shpesh janë të kufizuara. Mjetet e IA-së mund t’i ndihmojnë mjekët të diagnostikojnë pacientët, fermerët të marrin vendime më të mira për prodhimin bujqësor dhe bizneset të bëhen më produktive.
Edhe qeveritë mund të përdorin IA për të përmirësuar mbledhjen e të ardhurave tatimore, programet e mbrojtjes sociale, reagimin ndaj fatkeqësive, si dhe ofrimin e shërbimeve shëndetësore dhe arsimore. Sipas BB, ekonomitë në zhvillim po përjetojnë sot periudhën me rritjen ekonomike mesatare më të dobët të tre dekadave të fundit.
Sipas raportit, IA mund të përmirësojë ndjeshëm këtë ecuri përpara fundit të viteve 2020, duke sjellë përfitime të prekshme për njerëzit. Megjithatë, kjo mundësi nuk është e garantuar.
Sistemet më të avancuara të IA-së po zhvillohen nga një numër i kufizuar vendesh dhe kompanish, ndërkohë që shumë ekonomi në zhvillim ende përballen me mungesa në energji, akses në internet, të dhëna, aftësi dhe kapacitete institucionale, të nevojshme për të përdorur IA-në në mënyrë efektive.
Pa veprime të mirëpërcaktuara, inteligjenca artificiale mund të thellojë hendekun midis vendeve, të rrisë pabarazinë brenda tyre, të rrisë përqendrimin e fuqisë në treg, të dobësojë besimin te institucionet publike dhe të krijojë rreziqe të reja për sigurinë, të drejtat dhe kohezionin shoqëror.
Raporti paraqet një rrugë të qartë me tre hapa: të përdoren mjetet që janë tashmë të disponueshme, të përshtaten ato me kushtet vendore dhe, me kalimin e kohës, të përparohet drejt zhvillimit të sistemeve më të avancuara të inteligjencës artificiale.
Kjo qasje e shkallëzuar i ndihmon vendet të shmangin përpjekjet e kushtueshme dhe joefikase për të riprodhuar teknologjitë më të përparuara të IA-së përpara se të krijohen kushtet bazë të nevojshme. “Hapësira për ta bërë këtë siç duhet është e ngushtë,” tha Gaurav Nayyar, Drejtor i Raportit të Zhvillimit Botëror 2026.
“Inteligjenca artificiale ofron një mundësi që vjen vetëm një herë në jetë për të zgjidhur probleme që kanë mbetur pa zgjidhje për breza me radhë. Vendet në zhvillim që ndërtojnë themelet tani — energji, lidhje digjitale, aftësi dhe institucione, do të jenë në pozicionin e duhur për ta përvetësuar dhe përshtatur IA-në në dobi të qytetarëve të tyre. “
Asnjëra prej këtyre nuk mund të realizohet pa investuar fillimisht në në elementët bazë. Në vendet e Afrikës nën-Sahariane, gati një e treta e shkollave rurale ende nuk kanë energji elektrike, dhe më shumë se dy të tretat nuk kanë akses në internet.
Mbyllja e këtij hendeku është tashmë një prioritet — Grupi i Bankës Botërore po punon me partnerët përmes nismës Misioni 300 për t’u siguruar akses në energji 300 milionë njerëzve në Afrikën nën-Sahariane deri në vitin 2030, duke hedhur themelet për përfshirje më të gjerë në teknologjitë digjitale dhe inteligjencën artificiale.
Vendet gjithashtu duhet të zgjerojnë aksesin në kapacitetet kompjuterike dhe të përmirësojnë disponueshmërinë e të dhënave vendore, përfshirë në gjuhët vendore, në mënyrë që mjetet e IA-së të përshtaten me nevojat e qytetarëve dhe ekonomive të tyre.
Qeveritë duhet ta bëjnë më të lehtë për ndërmarrjet e reja të tërheqin investime, të testojnë ide dhe të zhvillojnë më tej zgjidhjet që japin rezultat. Shumë nisma pilot të IA-së po zbatohen, por sfida më e madhe është të identifikohen ato që sjellin rezultate. Për këtë do të nevojiten të dhëna më të mira, aftësi më të forta, si dhe kuadër më i qartë prokurimi dhe vlerësimi.
Po aq i rëndësishëm është edhe forcimi i besimit të publikut. Ndërsa inteligjenca artificiale zhvillohet me ritme të shpejta, qeveritë fillimisht duhet të shfrytëzojnë standardet vullnetare të industrisë për të nxitur përdorimin e saj në mënyrë të përgjegjshme, mbështetur në bashkëpunim ndërkombëtar për të parandaluar fragmentimin rregullator.
Kur masat vullnetare nuk mjaftojnë, qeveritë duhet të mbështeten te legjislacioni ekzistues për të trajtuar drejtpërdrejt pasojat negative. Shërbimet publike të përmirësuara dhe rezultatet më të mira në arsim do të forcojnë besimin, por nëse IA çon në vendime të njëanshme qeveritare ose cënon privatësinë e të dhënave, rikthimi i këtij besimi do të jetë i vështirë.