Humbja e punës, divorci, sëmundja apo problemet me fëmijët nuk e përcaktojnë fatin e një familjeje. Psikologët zbulojnë faktorët që bëjnë diferencën mes atyre që e përballojnë krizën dhe atyre që dorëzohen Humbja e vendit të punës, vështirësitë financiare, sëmundjet, divorci apo problemet e fëmijëve në shkollë mund të tronditin edhe familjet më të qëndrueshme.
Megjithatë, ndërsa disa arrijnë t’i kapërcejnë këto sfida dhe dalin më të bashkuara, të tjera përballen me konflikte dhe pasoja afatgjata. Përgjigjen e ofron teoria e stresit familjar , një nga modelet më të rëndësishme në psikologji dhe terapinë familjare.
Sipas saj, rezultati i një krize nuk varet vetëm nga ngjarja që e shkakton, por edhe nga burimet që ka familja në dispozicion dhe mënyra se si anëtarët e saj e interpretojnë atë që po ndodh. Kjo teori u zhvillua në vitin 1949 nga sociologu amerikan Reuben Hill , i cili studioi familjet e prekura nga Lufta e Dytë Botërore.
Ai vuri re se e njëjta situatë stresuese nuk prodhonte të njëjtin efekt te të gjitha familjet. Sipas modelit të tij, mënyra se si përballohet një krizë përcaktohet nga tre faktorë kryesorë: ngjarja që shkakton krizën; burimet e brendshme dhe të jashtme të familjes; mënyra se si familja e kupton dhe e përjeton situatën.
Kombinimi i këtyre elementeve përcakton nëse familja do ta kapërcejë me sukses krizën apo do të përballet me pasoja afatgjata. Pse kjo teori është kaq e rëndësishme? Çdo familje funksionon si një sistem, ku secili anëtar ka role, përgjegjësi dhe pritshmëri të caktuara. Brenda këtij sistemi ekzistojnë rregulla, vlera dhe modele sjelljeje që ndikojnë në mënyrën se si përballohen sfidat.
Për shembull, në disa familje prindërit mbajnë të gjitha përgjegjësitë për fëmijët, ndërsa në të tjera edhe fëmijët më të rritur ndihmojnë në kujdesin për motrat dhe vëllezërit. Disa familje e konsiderojnë arsimin prioritet absolut, ndërsa të tjera i japin më shumë rëndësi vazhdimit të biznesit apo profesionit familjar.
Pikërisht këto dallime bëjnë që ajo që për një familje është krizë e madhe, për një tjetër të jetë një sfidë e përballueshme. Si reagon familja kur përballet me një krizë? Kur ndodh një situatë e rëndë, reagimet mund të jenë të ndryshme. Disa përgjigjen me zemërim, akuza ose tërheqje, ndërsa të tjerë zgjedhin dialogun, bashkëpunimin dhe mbështetjen reciproke.
Kjo varet kryesisht nga burimet që familja ka në dispozicion. Burimet e brendshme përfshijnë aftësinë për të menaxhuar stresin, kontrollin e emocioneve, komunikimin e hapur, zgjidhjen e konflikteve, vetëbesimin dhe pjekurinë emocionale. Burimet e jashtme janë po aq të rëndësishme.
Ato përfshijnë sigurinë financiare, mbështetjen e familjarëve dhe miqve, ndihmën e komunitetit, qasjen në kujdes shëndetësor, këshillimin psikologjik apo psikoterapinë, si edhe ndihmën praktike në jetën e përditshme. Sa më shumë burime të ketë një familje, aq më lehtë e përballon krizën.
Kur një prind humbet vendin e punës Humbja e punës është një nga burimet më të zakonshme të stresit familjar. Nëse personi që humbet punën është burimi kryesor i të ardhurave, e gjithë familja mund të përballet me pasiguri financiare. Kërkimi i zgjatur për një punë të re shpesh rrit ndjenjën e pafuqisë dhe ndikon në humorin e prindërve, marrëdhënien në çift dhe sjelljen e fëmijëve.
Në situata të tilla rekomandohet aktivizimi i burimeve të jashtme: kërkimi i ndihmës nga familjarët, miqtë ose komuniteti, shfrytëzimi i programeve mbështetëse dhe, kur është e nevojshme, këshillimi psikologjik.
Po aq e rëndësishme është edhe forcimi i burimeve të brendshme: njohja e faktorëve që shkaktojnë stres, ruajtja e rutinës së gjumit, ushqyerjes dhe aktivitetit fizik, pranimi i emocioneve pa i shndërruar ato në agresivitet dhe praktikimi i teknikave të relaksimit.
Kur shkolla sinjalizon probleme me fëmijën Një telefonatë nga shkolla që njofton për sjellje problematike të fëmijës mund të shkaktojë zemërim, turp apo zhgënjim te prindërit. Megjithatë, teoria e stresit familjar sugjeron një qasje tjetër. Në vend të reagimeve impulsive apo ndëshkimeve të menjëhershme, është më e dobishme të kuptohet shkaku i sjelljes së fëmijës.
Biseda me të, bashkëpunimi me mësuesit dhe psikologun e shkollës japin rezultate shumë më të mira sesa ndëshkimi. Si mund të ulet stresi në familje? Edhe ndryshimet e vogla mund të kenë ndikim të madh. Organizoni biseda të rregullta familjare, ku secili të ketë mundësi të shprehë shqetësimet pa u ndërprerë.
Mos hezitoni të kërkoni ndihmën e një terapisti familjar kur konfliktet bëhen të vazhdueshme. Siguroni kohë personale për secilin anëtar të familjes për pushim, lexim, shëtitje apo aktivitete relaksuese. Krijoni një kënd të qetë në shtëpi për relaksim, frymëmarrje të thellë ose meditim. Kërkimi i ndihmës nuk është shenjë dobësie, por përgjegjësie ndaj vetes dhe familjes.
Duhet pasur parasysh se ndryshimet nuk ndodhin brenda natës. Modelet e sjelljes ndërtohen me kalimin e viteve dhe kërkojnë kohë, durim dhe gatishmëri për të mësuar mënyra të reja të përballimit të stresit. Çfarë duhet mbajtur mend? Teoria e stresit familjar tregon se kriza nuk e përcakton fatin e një familjeje .
Ajo që bën diferencën është mënyra se si anëtarët e saj e kuptojnë situatën, bashkëpunojnë me njëri-tjetrin dhe përdorin burimet që kanë në dispozicion. Pikërisht për këtë arsye, zhvillimi i aftësive emocionale, komunikimi i shëndetshëm dhe gatishmëria për të kërkuar ndihmë janë ndër investimet më të vlefshme për mirëqenien dhe shëndetin mendor të çdo familjeje.