Territori i komunës së Istogut përfaqëson një nga zonat me rëndësi të veçantë në hartën arkeologjike të Kosovës, falë numrit të konsiderueshëm të lokaliteteve që dëshmojnë praninë dhe zhvillimin e krishterimit të hershëm gjatë Antikitetit të Vonë (shek. IV–VI).
Pozita e favorshme gjeografike e kësaj treve në pjesën perëndimore të Dardanisë, së bashku me rrjetin e rrugëve romake që e lidhnin me qendrat kryesore urbane si Ulpiana, Municipium Dardanorum, Vicianum, Siparantum (Peja e sotme), si edhe me rrugët që çonin drejt bregdetit të Adriatikut, krijoi kushte të përshtatshme për qarkullimin e njerëzve, ideve dhe ndikimeve kulturore e fetare.
Këto lidhje komunikimi ndikuan drejtpërdrejt në përhapjen e besimit të krishterë dhe në konsolidimin e organizimit kishtar në këtë hapësirë.
Pas shpalljes së Ediktit të Milanos në vitin 313, me të cilin u njoh liria e besimit të krishterë në Perandorinë Romake, në Dardani u shënua një intensifikim i ndërtimit të objekteve kishtare, si bazilikat, baptisteret dhe ndërtesat e tjera të lidhura me organizimin e jetës së krishterë.
Nga gjysma e dytë e shekullit IV e deri në fund të shekullit VI u ngritën bazilika, kisha dhe komplekse kishtare që dëshmojnë jo vetëm për përhapjen e fesë së krishterë, por edhe për organizimin e mirëfilltë të jetës liturgjike dhe kishtare. Në këtë kontekst historik duhet parë edhe zhvillimi i qendrave të hershme kishtare në territorin e sotëm të komunës së Istogut.
Gjetjet arkeologjike të zbuluara në territorin e Istogut dëshmojnë për ekzistencën e bashkësive të organizuara të krishtera dhe për një traditë të qëndrueshme fetare. Bazilikat, kriptat, fragmentet arkitektonike, materialet liturgjike dhe objektet e tjera të ritit të krishterë paraqesin dëshmi të rëndësishme të jetës shpirtërore dhe kulturore të popullsisë së kësaj treve.
Këto monumente janë pjesë e trashëgimisë së pasur të Dardanisë dhe ndihmojnë në rindërtimin e historisë së organizimit kishtar në territorin e Kosovës së sotme. Hulumtimet arkeologjike të dekadave të fundit kanë sjellë të dhëna të reja, të cilat kanë pasuruar njohuritë mbi shtrirjen e krishterimit të hershëm në territorin e Istogut.
Çdo zbulim i ri ka kontribuar në kuptimin më të plotë të zhvillimit urban, fetar dhe kulturor të kësaj zone gjatë Antikitetit të Vonë. Për këtë arsye, territori i Istogut zë një vend të rëndësishëm në studimet mbi arkeologjinë e krishterimit të hershëm në Dardani dhe përbën një burim me vlerë të veçantë për kërkimet e ardhshme arkeologjike dhe shkencore.
Hulumtimet sistematike në këtë zonë mund të sjellin të dhëna të reja mbi zhvillimin e komuniteteve të krishtera, organizimin kishtar, arkitekturën paleokristiane dhe jetën shpirtërore të popullsisë gjatë Antikitetit të Vonë (shek. IV–VI).
Arkeologjia e krishterimit të hershëm Arkeologjia e krishterimit të hershëm studion dëshmitë materiale të përhapjes dhe zhvillimit të krishterimit nga shekulli IV deri në shekullin VI pas Krishtit. Në territorin e Istogut kjo përfshin kishat paleokristiane, kriptat, nekropolet, fragmentet arkitektonike, objektet liturgjike dhe vendbanimet që lidhen me bashkësitë e para të krishtera.
Këto mbetje dëshmojnë se rajoni ishte pjesë e hapësirës kishtare të Dardanisë dhe mori pjesë në zhvillimin e organizimit kishtar të Perandorisë Romake Lindore. Pas shpalljes së Ediktit të Milanos në vitin 313, krishterimi u zhvillua me ritme të shpejta edhe në Dardani, gjë që u pasqyrua në ndërtimin e bazilikave, martiriumeve dhe objekteve të tjera të kultit.
Gjetjet arkeologjike në territorin e Istogut dëshmojnë për ekzistencën e bashkësive të organizuara të krishtera, të cilat kishin institucione fetare dhe zhvillonin jetën liturgjike sipas traditës së kohës.
Arkitektura e këtyre monumenteve, materialet e ndërtimit dhe elementet dekorative ofrojnë të dhëna të rëndësishme për historinë e krishterimit të hershëm dhe zhvillimin kulturor të rajonit. Studimi i tyre ndihmon në rindërtimin e rrjetit kishtar, të organizimit administrativ dhe të rolit që kishte kjo trevë në kuadër të provincës së Dardanisë gjatë Antikitetit të Vonë.
Përmes këtyre dëshmive materiale bëhet e mundur të kuptohet jo vetëm përhapja e besimit të krishterë, por edhe vazhdimësia e traditës kulturore dhe fetare në këtë pjesë të Kosovës. Bazilikat Bazilika ishte forma më e zakonshme e kishës në periudhën paleokristiane.
Ajo zakonisht përbëhej nga: absida në pjesën lindore; naosi (hapësira kryesore e besimtarëve); narteksi në hyrje; në disa raste edhe hapësira ndihmëse liturgjike. Në territorin e Istogut, lokaliteti më i rëndësishëm është Vrella, ku janë zbuluar themelet e një kishe paleokristiane të datuar në shekujt IV–VI.
Gërmimet kanë zbuluar mure, absidën dhe elemente të planimetrisë së objektit, të cilat e identifikojnë atë si një kishë të Antikitetit të Vonë. Bazilikat paleokristiane ndërtoheshin sipas një orientimi të rregullt lindje – perëndim, me absidën të vendosur në anën lindore, në përputhje me simbolikën e krishterë të Lindjes si drejtim i Ringjalljes së Krishtit.
Hapësira e brendshme ishte e organizuar për kremtimin e liturgjisë dhe pjesëmarrjen e bashkësisë së besimtarëve. Në qendër të absidës vendosej altari, i cili përbënte pikën kryesore të ritit dhe të kremtimit eukaristik. Muret ndërtoheshin me gurë të punuar dhe tulla romake, të lidhura me llaç gëlqeror, teknikë karakteristike për arkitekturën e Antikitetit të Vonë.
Në shumë bazilika përdorej materiali ndërtimor i ripërdorur (spolia) nga objektet romake më të hershme. Dyshemetë shpesh zbukuroheshin me mozaikë ose shtresa të punuara me llaç të fortë, ndërsa muret mund të kenë qenë të suvatuara dhe të pikturuara. Prania e narteksit dëshmon për zhvillimin e ritualeve liturgjike dhe për organizimin e hyrjes së besimtarëve në kishë.
Bazilika e Vrellës paraqet një nga dëshmitë më të rëndësishme të përhapjes së krishterimit në pjesën perëndimore të Dardanisë gjatë shekujve IV–VI. Planimetria e saj tregon se objekti ishte ndërtuar sipas traditës arkitekturore të bazilikave paleokristiane të rajonit.
Ky monument përbën një burim të rëndësishëm për studimin e organizimit kishtar, zhvillimit të jetës fetare dhe arkitekturës së krishterimit të hershëm në territorin e Istogut. Kriptat Kripta është një hapësirë funerare e ndërtuar nën ose pranë kishës, e përdorur për varrosjen e personave me rëndësi kishtare ose të besimtarëve të veçantë.
Në Vrellë u zbulua një kriptë me përmasa rreth: 2.80 m gjatësi 1.40 m gjerësi 1.40 m lartësi Ajo ishte ndërtuar me gurë të punuar, kishte mbulesë me qemer, orientim lindje–perëndim dhe hyrje të vogël në anën perëndimore. Brenda saj u gjet skeleti i një mashkulli i varrosur sipas ritit të krishterë. Ky është një nga zbulimet më domethënëse të arkeologjisë paleokristiane në Kosovë.
Kripta dëshmon për praninë e një bashkësie të organizuar të krishterë në këtë trevë gjatë Antikitetit të Vonë. Pozicionimi i saj pranë kishës tregon lidhjen e ngushtë ndërmjet kultit liturgjik dhe praktikave funerare të kohës.
Mënyra e ndërtimit me gurë të punuar dhe qemer të ndërtuar me kujdes dëshmon për njohuri të avancuara ndërtimore dhe për rëndësinë që i kushtohej varrimit të të ndjerëve. Orientimi lindje–perëndim përputhet me traditën e varrimeve të krishtera, e cila simbolizonte shpresën e ringjalljes dhe ardhjen e Krishtit nga lindja.
Skeleti i zbuluar nuk shoqërohej me inventar të pasur funeror, gjë që përputhet me zakonet e krishterimit të hershëm, ku theksi vihej te besimi dhe jo te pasuria materiale. Prania e kësaj kripte sugjeron se personi i varrosur mund të ketë gëzuar një status të veçantë në jetën kishtare ose në bashkësinë lokale.
Kriptat e këtij tipi njihen edhe në qendra të tjera paleokristiane të Dardanisë, por shembulli i Vrellës është ndër më të ruajturit dhe më të studiuarit. Gërmimet arkeologjike kanë mundësuar dokumentimin e plotë të strukturës së saj, duke ofruar të dhëna të vlefshme për arkitekturën funerare të shekujve IV–VI.
Ky zbulim ka pasuruar ndjeshëm njohuritë mbi zhvillimin e krishterimit të hershëm në territorin e Istogut dhe në Kosovë. Për shkak të vlerës së saj historike, arkeologjike dhe fetare, kripta e Vrellës përfaqëson një monument të rëndësishëm të trashëgimisë kulturore dhe një burim të çmuar për studimet mbi jetën kishtare të Dardanisë në Antikitetin e Vonë.
Kriptë e zbuluar në bazilikën paleokristiane, në fshatin Vrellë, Komuna e Istogut. Çfarë paraqet? Në qendër të fotografisë shihet një kripte (crypta) – një hapësirë nëntokësore ose gjysmë nëntokësore e ndërtuar me gurë, me formë pothuajse rrethore ose poligonale.
Kriptat në kishat paleokristiane shërbenin zakonisht për: varrosjen e martirëve ose klerikëve të rëndësishëm; ruajtjen e relikeve të shenjta; kryerjen e riteve liturgjike përkujtimore. Prania e një kripte tregon se kjo bazilikë nuk ishte një kishë e zakonshme fshati, por ka shumë gjasa të ketë qenë një qendër e rëndësishme e kultit të krishterë në Dardaninë e vonë.
Jeta kishtare Termi jeta kishtare nënkupton funksionimin e bashkësisë së krishterë dhe përfshin: kremtimin e liturgjisë; administrimin e sakramenteve; organizimin e klerit; varrimet sipas ritit të krishterë; kujdesin për besimtarët dhe jetën fetare të komunitetit.
Ekzistenca e kishave, kriptave dhe nekropoleve në territorin e Istogut tregon se këtu nuk kemi të bëjmë vetëm me ndërtesa të izoluara, por me bashkësi të organizuara të krishtera që vepronin gjatë Antikitetit të Vonë. Këto dëshmi lidhen me procesin e kristianizimit të Dardanisë, i cili u intensifikua pas njohjes zyrtare të krishterimit në shekullin IV.
Në këto bashkësi liturgjia kremtohej sipas traditës së Kishës së hershme, me në qendër Eukaristinë dhe lutjen e përbashkët. Prania e bazilikave dëshmon se komunitetet e krishtera kishin arritur një shkallë të mirë organizimi dhe stabiliteti. Hapësirat liturgjike ishin projektuar për t’u përgjigjur nevojave fetare të besimtarëve.
Kriptat tregojnë nderimin e veçantë ndaj të ndjerëve dhe, në disa raste, mund të kenë shërbyer si vende varrimi për klerikë ose persona me status të veçantë në bashkësi. Nekropolet e lidhura me kishat pasqyrojnë përhapjen e riteve të varrimit sipas traditës së krishterë dhe besimin në ringjalljen e të vdekurve.
Fragmentet arkitektonike dhe materialet arkeologjike të zbuluara dëshmojnë vazhdimësinë e jetës fetare gjatë shekujve IV–VI. Organizimi kishtar në këtë trevë ka të ngjarë të ketë qenë pjesë e strukturës ipeshkvnore të Dardanisë, e njohur nga burimet historike dhe aktet e koncileve të kohës.
Prania e këtyre monumenteve tregon se krishterimi nuk ishte më një besim i kufizuar, por një element i rëndësishëm i jetës shoqërore dhe kulturore. Zhvillimi i jetës kishtare ndikoi edhe në përhapjen e normave të reja morale, në organizimin e jetës së përditshme dhe në forcimin e identitetit të bashkësive vendore.
Të gjitha këto dëshmi arkeologjike e vendosin territorin e Istogut ndër zonat ku krishterimi i hershëm u zhvillua në mënyrë të qëndrueshme dhe la gjurmë të rëndësishme në trashëgiminë historike e kulturore të Dardanisë.
Studenica – një qendër e rëndësishme e Antikitetit të Vonë Lokaliteti arkeologjik i Studenicës, në territorin e komunës së Istogut, paraqet një nga dëshmitë e rëndësishme të zhvillimit të jetës urbane dhe fetare gjatë Antikitetit të Vonë (shek. IV–VI) në trevën perëndimore të Dardanisë.
Pozita e saj gjeografike, pranë rrugëve të lashta të komunikimit që lidhnin zonat e Pejës, Istogut dhe pjesët e tjera të Dardanisë, ka favorizuar zhvillimin e një vendbanimi me rëndësi ekonomike, kulturore dhe shpirtërore. Gjurmët arkeologjike të zbuluara në këtë zonë dëshmojnë për një komunitet të organizuar të periudhës së krishterimit të hershëm.
Në kuadër të lokalitetit janë evidentuar struktura ndërtimore, materiale arkitektonike dhe elemente që lidhen me traditën e ndërtimeve paleokristiane. Këto dëshmi tregojnë se Studenica ka qenë pjesë e rrjetit të qendrave ku krishterimi u konsolidua pas legalizimit të tij në Perandorinë Romake në shekullin IV.
Një rëndësi të veçantë kanë mbetjet e objekteve të ritit të krishterë, të cilat lidhen me organizimin kishtar të kësaj treve. Bazilikat paleokristiane të kësaj periudhe zakonisht kishin planimetri me naos, narteks dhe ambiente ndihmëse, ndërsa në ndërtimin e tyre përdoreshin gurë të punuar, tulla romake dhe elemente dekorative arkitekturore.
Prania e këtyre elementeve në Studenicë dëshmon për një traditë të qëndrueshme të arkitekturës së krishterë dhe për lidhje me qendrat e tjera të rëndësishme të Dardanisë, si Ulpiana, Municipium Dardanum dhe lokalitete të tjera paleokristiane të Kosovës.
Studenica nuk duhet parë vetëm si një lokalitet me mbetje materiale, por si një dëshmi e transformimeve të mëdha shoqërore dhe fetare që ndodhën në Dardani gjatë kalimit nga bota romake pagane në shoqërinë e krishterë.
Zbulimet arkeologjike dëshmojnë për ekzistencën e një komuniteti që kishte ndërtuar hapësira të shenjta, zhvillonte rite liturgjike dhe ishte pjesë e strukturës kishtare të kohës.
Në kuadër të hartës arkeologjike të Istogut, Studenica zë një vend të veçantë, së bashku me lokalitete të tjera si Vrella, Banja, Cerkolezi, Lubozhda, Rakoshi, Koshi dhe qendra e Istogut, ku janë evidentuar dëshmi të rëndësishme të Antikitetit të Vonë dhe të krishterimit të hershëm.
Ajo përbën një burim me vlerë të veçantë për studimin e historisë së krishterimit në Dardani dhe të vazhdimësisë së jetës së organizuar në këtë rajon gjatë shekujve IV–VI.
Studenica paraqet kështu një dëshmi të rëndësishme të trashëgimisë paleokristiane të Kosovës, duke dëshmuar se treva e Istogut ishte një hapësirë aktive kulturore dhe fetare në periudhën e Antikitetit të Vonë Kjo e lidh më mirë rëndësinë territorit të Istogut jo vetëm me vlerën e trashëgimisë ekzistuese, por edhe me mundësitë që hapin gërmimet, studimet arkitektonike, analizat e materialeve arkeologjike dhe kërkimet ndërdisiplinare.
Kisha paleokristiane e Vrellës Zbulimi më i rëndësishëm arkeologjik në territorin e Istogut është pa dyshim kisha paleokristiane e Vrellës, e cila ndodhet rreth 7 kilometra në perëndim të qytetit të Istogut. Gërmimet arkeologjike të zhvilluara në vitin 2010 nxorën në dritë mbetjet e një kishe të vogël, të datuar në shekujt IV–VI.
Në afërsi të saj u identifikua edhe një nekropol, i cili dëshmon ekzistencën e një komuniteti të organizuar të krishterë në këtë zonë. Brenda kishës u zbulua një varr monumental i tipit kriptë, me përmasa rreth 2.80 m gjatësi dhe 1.40 m gjerësi, i ndërtuar me qemer prej blloqesh guri shtufi, një material ndërtimor me origjinë vullkanike.
Në të u gjetën mbetje mortore të një individi të varrosur sipas ritit të krishterë, me orientim lindje–perëndim. Ky është një nga zbulimet më të rëndësishme të arkeologjisë së krishterë në Kosovë.
Po ashtu, kërkimet arkeologjike kanë identifikuar pranë kishës edhe një vendbanim të fortifikuar të Antikitetit të Vonë, duke treguar se objekti fetar ishte pjesë e një kompleksi më të gjerë banimi dhe mbrojtjeje.
Lokalitete të tjera paleokristiane Dokumentacioni zyrtar i trashëgimisë kulturore dhe planifikimit hapësinor të Kosovës evidenton edhe disa lokalitete të tjera të rëndësishme në territorin e Istogut: Banjicë – lokalitet me martirium paleokristian të Antikitetit të Vonë. Bajicë – gërmadha të një kishe paleokristiane.
Cërkolez – lokalitet me gjurmë të një kishe të periudhës antike dhe një varreze mesjetare. Vrellë – përveç kishës paleokristiane, ruhen edhe mbetje të një fortese të Antikitetit të Vonë, që lidhet me sistemin mbrojtës të vendbanimit. Tabela me emrat e lokaliteteve Lokaliteti Datimi Tipologjia Statusi i hulumtimit Përshkrimi kryesor Vrellë – Kisha paleokristiane Shek.
IV–VI Kishë paleokristiane me kriptë Gërmime arkeologjike Naosi rreth 12.5 × 6.6 m; kriptë me përmasa rreth 2.80 × 1.40 × 1.40 m; orientim lindje–perëndim; hyrje në anën perëndimore me gjerësi rreth 0.60 m; muraturë prej gurësh të latuar; pranë objektit janë evidentuar gjurmë të një fortifikimi të Antikitetit të Vonë. Vrellë – Fortesa Shek.
V–VI Fortifikim i Antikitetit të Vonë Hulumtime arkeologjike Kompleks mbrojtës me mure fortifikuese, gjurmë të vendbanimit dhe lidhje funksionale me kishën paleokristiane; paraqet një qendër të rëndësishme të Antikitetit të Vonë në territorin e Istogut. Studenicë Shek.
IV–VI Kompleks i Antikitetit të Vonë Hulumtime arkeologjike Lokalitet me mbetje arkitekturore dhe materiale arkeologjike që dëshmojnë një qendër të rëndësishme të Antikitetit të Vonë; konsiderohet ndër lokalitetet më premtuese për studimin e krishterimit të hershëm në territorin e Istogut. Banjicë Shek.
IV–VI Martirium paleokristian I evidentuar në Listën e Trashëgimisë Kulturore Lokalitet me karakter martirial; deri më tani nuk janë publikuar planimetri apo matje arkitektonike; kërkon gërmime sistematike dhe dokumentim të plotë.
Bajicë Antikiteti i Vonë Gërmadha të një kishe paleokristiane Evidentim sipërfaqësor Janë identifikuar mbetje murature dhe materiale ndërtimore; mungojnë të dhëna për planimetrinë, dimensionet dhe organizimin arkitektonik. Cërkolez – “Te Qarrat”
Antikiteti i Vonë – Mesjeta Kishë antike dhe nekropol mesjetar Evidentim arkeologjik Ruhen gjurmë të themeleve të objektit kishtar dhe të varrezës mesjetare; nuk janë publikuar planimetri ose matje të sakta.
Cërkolez – Arat e Hanit Parahistori – Antikitet Vendbanim shumë-shtresor Evidentim arkeologjik Janë evidentuar fragmente të qeramikës dhe materiale të tjera sipërfaqësore; mungojnë gërmimet sistematike dhe dokumentimi planimetrik.
Banjë e Istogut Antikiteti i Vonë Vendbanim dhe gjetje të periudhës romake e paleokristiane Evidentim arkeologjik Janë regjistruar materiale arkeologjike që dëshmojnë vazhdimësinë e banimit gjatë periudhës romake dhe të Antikitetit të Vonë; nevojiten hulumtime të mëtejshme.
Istog (rrethina) Antikiteti i Vonë Gjetje të shpërndara paleokristiane Evidentime sporadike Në zona të ndryshme të territorit komunal janë regjistruar fragmente arkitekturore, materiale ndërtimore dhe gjetje të lëvizshme që sugjerojnë ekzistencën e vendbanimeve dhe objekteve të kultit të krishterë.
Rëndësia historike Këto zbulime dëshmojnë se territori i Istogut ishte pjesë e rrjetit kishtar të Dardanisë gjatë shekujve IV–VI. Prania e kishave, nekropoleve, kriptave dhe vendbanimeve të fortifikuara tregon jo vetëm praninë e krishterimit, por edhe një organizim të zhvilluar shoqëror, ekonomik dhe administrativ.
Nga pikëpamja historike, këto monumente përfaqësojnë vazhdimësinë e traditës së krishterë në Kosovë shumë shekuj para ndërtimit të monumenteve mesjetare, duke dëshmuar rrënjët e hershme të qytetërimit dardan dhe të organizimit kishtar në këtë hapësirë.
Depërtimi i grupeve etnike dhe popujve me kulturë të ndryshme në trojet dardane qysh nga parahistoria, kaluan pikërisht përmes kësaj treve të pasur pjellore, luginave të bukura dhe rrugëve kryesore.
Në bazë të toponimeve dhe të përnjohjes së terrenit të Kosovës janë evidentuar një numër i madh i gjurmëve të rrënojave të mureve dhe artefakteve arkeologjike të periudhave të ndryshme si dhe të rrënojave sakrale siç janë emërvendet: “Kisha katolike”, “ Livadhet e kishës ”, “Vorret e kishës“, “Lisi i kishës“, “Kisha romake“, “Varret katolike“, ”Kisha ilire“, “Kodra e kishës“, “Bregu i kishës“, “Kroni priftit”, “Vendi kishës” etj.
Shikuar të kaluarën historike, nga gjysma e dytë e shekullit IV e deri në fund të shekullit VI, në pjesën qëndrore të Dardanisë antike u ndërtuan një numër e madh i kishave, bazilikave monumentale krishtere iliro-shqiptare. Mjerisht historia shpeshherë nuk ishte në anën tonë.
Tragjeditë filluan kur në Gadishullin Ilirik erdhën ardhacakët serb si pushtues të paganizuar dmth. të papagëzuar në fenë e krishterë.
Në këto troje ata e gjetën një popullësi autoktone dhe kompakte të formuar në truallin historik të Ilirisë, e cila ishte e formuar mirë edhe në fenë e vet të krishterë, por për dallim nga popujt tjerë, ata këmbëngulen me forcë në tokën e bukur dhe të pasur dardane.
Monumentet e periudhës së invazionit barbarë u dëmtuan rëndë dhe u rrënunan tërësisht dhe vështirë mund t’i gjeshë në gjendjen fillestare.
Duhet theksuar se zbulimet arkeologjike gjatë viteve të fundit në komunën e Istogut si dhe të Lugut të Drinit me rrethinë kanë nxjerrë në dritë një repertor faktesh dhe të dhënash të reja arkeologjike që argumentojnë vendodhjen dhe shtrirjen e saktë të monumenteve sakrale të periudhës antike.
Kjo dëshmon se manastiri i Studenicës mund të ketë qenë një seli ipeshkvore e krishterimit të hershëm. Dardania dhe mbarë Iliria kishte një pozitë të përshtatshme gjeografike dhe gjeostrategjike sepse ajo ishte një portë e madhe e Ballkanit dhe Europës që lidhte Lindjen me Perëndimin, dhe që në fillim u bë një nga trevat kryesore të përhapjes së krishterimit qysh nga koha e apostolike ku Shën Pali iu drejtohet Romakëve me anë të një shkrimi dhe thotë: “Qysh prej Jerusalemit e për qark në Iliri e kam përhapur Ungjillin e Krishtit.” (Rom 15,19) Në realitet serbët e pranuan krishterimin vonë.
Fillimisht kur kaluan në krishterin ata vetëm bënë meremetime të vogëla apo edhe të mëdha e më vonë ndërtuan edhe kisha të reja mbi themele të kishave të vjetra katolike siç është Manastiri në Graçanicë, afër Prishtinës në shek. XIV, kisha e Shën Prenës (Levishka) në Prizren, Patrikana e Pejës e shumë objekte tjera kishtare.
Këtë fat të keq e paten të gjitha kishat tjera katolike në Dardani. Rrënjët e kulturës sonë materiale dhe shpirtërore shqiptare janë të thella dhe të lashta. Ato vërtetohen nga të dhënat arkeologjike dhe burimet historike, të cilat ofrojnë dëshmi të shumta mbi vazhdimësinë dhe begatinë e së kaluarës sonë.
Duke gjurmuar të vërtetën historike, ajo vetvetiu del në dritë dhe kërkon një trajtim të kujdesshëm, objektiv dhe shkencor. E vërteta na ndihmon të njohim origjinën tonë, forcon identitetin kombëtar dhe na frymëzon ta nderojmë të kaluarën, të jetojmë me përgjegjësi të tashmen dhe të ndërtojmë me besim të ardhmen.
Edhe kur për një kohë duket sikur është mbuluar nga harresa ose është shtrembëruar, e vërteta historike në fund del në dritë dhe mbrohet nga vetë faktet. Gjendja jonë ndryshon kur jemi të gatshëm ta kërkojmë dhe ta pranojmë të vërtetën.
Populli shqiptar, me gjuhën, kulturën, traditat, territorin dhe vazhdimësinë e jetës së tij, përbën një komb me rrënjë të lashta në Ballkan, i cili meriton respekt dhe trajtim të drejtë. Ndonëse dallgët e historisë e kanë goditur shpesh, ai ka ruajtur identitetin dhe vazhdimësinë e tij.
Ne kemi jetuar në këto troje, kemi mbijetuar në to dhe do të vazhdojmë të jetojmë këtu, sepse këto janë trojet tona të lashta iliro-arbërore-shqiptare.