Historia familjare mund ta rritë rrezikun, por ajo që përcakton të ardhmen nuk fshihet vetëm në gjene Një nga pyetjet më të vështira që ia bëjnë vetes personat që jetojnë me depresion, çrregullim bipolar, skizofreni apo ndonjë çrregullim tjetër mendor është: A do ta trashëgojë fëmija im këtë sëmundje? Frika është e kuptueshme, por përgjigjja nuk është e thjeshtë.
Çrregullimet mendore mund të shfaqen brenda familjes, por nuk janë të “shkruara” në gjene Shkenca bashkëkohore tregon se gjenetika ka rëndësi, por nuk është faktori i vetëm që përcakton nëse një person do të zhvillojë një çrregullim mendor. Me fjalë të tjera, rreziku i trashëguar nuk nënkupton një diagnozë të sigurt.
Studimet tregojnë se shumë çrregullime mendore kanë një përbërës gjenetik, prandaj shfaqen më shpesh te anëtarët e së njëjtës familje. Megjithatë, shkencëtarët nuk kanë zbuluar një “gjen të depresionit”, një “gjen të skizofrenisë” apo një “gjen të ankthit”.
Përkundrazi, bëhet fjalë për një numër të madh variantesh gjenetike, secili prej të cilëve, i marrë veçmas, ka ndikim të vogël në rritjen e rrezikut. Krahas tyre ndikojnë përvojat gjatë jetës, stresi, traumat, mjedisi familjar dhe shumë faktorë të tjerë biologjikë e psikologjikë.
Për këtë arsye, ekspertët sot i shohin çrregullimet mendore si rezultat të një ndërveprimi kompleks ndërmjet gjenetikës dhe mjedisit, e jo si sëmundje që trashëgohen drejtpërdrejt nga prindi te fëmija. Sa është rreziku që fëmija ta trashëgojë një çrregullim mendor? Nëse njëri prind ka një çrregullim mendor, rreziku për fëmijën mund të jetë më i lartë sesa te popullata e përgjithshme.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se fëmija do të sëmuret patjetër. Për shembull, skizofrenia prek rreth një për qind të popullatës. Nëse njëri prind e ka këtë sëmundje, rreziku për fëmijën rritet në afërsisht 10 për qind. Kjo njëkohësisht do të thotë se rreth 90 për qind e fëmijëve të prindërve me skizofreni nuk do ta zhvillojnë kurrë këtë çrregullim.
Një model i ngjashëm vlen edhe për çrregullimin bipolar dhe depresionin: historia familjare e rrit mundësinë, por nuk e përcakton rezultatin, transmeton Telegrafi. Te cilat çrregullime gjenetika ka rolin më të madh? Më së shumti dëshmi për një prirje gjenetike ekzistojnë për çrregullimin bipolar, skizofreninë, depresionin, ADHD-në dhe çrregullimet e spektrit të autizmit.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se gjenetika është vendimtare. Edhe kur ekziston një prirje e theksuar e trashëguar, shumë persona nuk e zhvillojnë kurrë sëmundjen, ndërsa disa të tjerë, pa histori familjare të çrregullimeve mendore, mund të diagnostikohen. Pse disa njerëz sëmuren, ndërsa të tjerët jo? Shkencëtarët konsiderojnë se prirja gjenetike përbën vetëm një pjesë të mozaikut.
Në zhvillimin e çrregullimeve mendore mund të ndikojnë edhe: stresi i zgjatur; traumat në fëmijëri; dhuna dhe neglizhenca; humbja e një personi të afërt; keqpërdorimi i alkoolit dhe i substancave psikoaktive; sëmundjet kronike; cilësia e gjumit dhe mënyra e jetesës. Pikërisht për këtë arsye, dy persona me rrezik të ngjashëm gjenetik mund të kenë rrugë jetësore krejtësisht të ndryshme.
A ekziston ndonjë test që mund të tregojë nëse një person do të sëmuret? Jo. Pavarësisht përparimit të madh në fushën e gjenetikës, nuk ekziston një test gjenetik që mund të parashikojë me siguri nëse një person do të zhvillojë depresion, çrregullim bipolar, skizofreni apo çrregullim ankthi.
Historia familjare mund të tregojë se ekziston një rrezik më i lartë, por nuk mund ta parashikojë të ardhmen. A mund të bëjnë diçka prindërit? Ekspertët theksojnë se trajtimi i çrregullimit mendor të prindit është një nga gjërat më të mira që ai mund të bëjë si për veten, ashtu edhe për fëmijët e tij.
Një mjedis familjar i qëndrueshëm, mbështetja emocionale, zakonet e shëndetshme dhe ndihma profesionale në kohën e duhur mund ta zbusin ndikimin e shumë faktorëve të rrezikut. Është gjithashtu e rëndësishme që prindërit të mos ndihen fajtorë.
Çrregullimet mendore nuk janë pasojë e karakterit të keq, dobësisë apo gabimeve në prindërim, por e një ndërthurjeje komplekse rrethanash biologjike, psikologjike dhe shoqërore. Kur duhet kërkuar ndihmë?
Nëse trishtimi, ankthi, ndryshimet e humorit apo simptoma të tjera psikike zgjasin më shumë se dy javë dhe e pengojnë jetën e përditshme, biseda me një psikolog ose psikiatër mund të jetë hapi i parë drejt përmirësimit. Është veçanërisht e rëndësishme të reagohet menjëherë nëse shfaqen mendime për vetëlëndim apo vetëvrasje, sepse në raste të tilla ndihma profesionale nuk duhet të shtyhet.
Mesazhi më i rëndësishëm është ky: fakti që një prind ka një çrregullim mendor nuk do të thotë se atë do ta trashëgojë edhe fëmija. Gjenet mund ta rritin ndjeshmërinë, por nuk e përcaktojnë fatin. Në zhvillimin e shëndetit mendor ndikojnë edhe mjedisi, përvojat, mbështetja familjare dhe trajtimi në kohën e duhur.
Prandaj, historia familjare duhet të jetë arsye për më shumë vëmendje, jo për frikë apo për heqje dorë nga prindërimi.