Fundi i viteve tetëdhjetë nuk ishte thjesht një periudhë krize politike. Ishte çasti kur një pjesë e elitës nacionaliste serbe në Kosovë vendosi ta shndërronte frikën në ideologji, manipulimin në strategji politike dhe konfliktin në mjet për pushtet e përfitime.
Ndër figurat më të zëshme ishin Miroslav Šoljevići, Momçilo Trajkovići dhe një varg ideologësh, organizatorësh e agjitatorësh nacionalistë, të cilët, në vend që të kërkonin zgjidhje të arsyeshme, ushqyen histerinë kolektive, mitin e rrezikimit të përhershëm dhe mobilizimin etnik.
Në këtë mënyrë, ata kontribuan në mënyrë vendimtare në krijimin e klimës politike që i hapi rrugë ngritjes së Slobodan Miloševićit dhe më pas shpërbërjes së përgjakshme të Jugosllavisë. Veprimtaria e tyre nuk u kufizua vetëm në fjalime politike. Historia, feja dhe simbolet kombëtare u shndërruan në armë propagande.
Bartja e eshtrave të princit Lazar nëpër trojet e banuara nga të gjitha kombet shtetformuese, u keqpërdor si një instrument i fuqishëm simbolik për të ndezur emocionet nacionaliste dhe për ta paraqitur konfliktin politik si një mision historik, madje pothuajse të shenjtë. Kur politika fillon të marshojë pas relikteve dhe miteve, arsyeja është zakonisht viktima e parë.
Më tragjikja është se shumë prej atyre që ndezën zjarrin e nacionalizmit nuk e paguan kurrë çmimin që e paguan njerëzit e zakonshëm. Luftërat morën dhjetëra mijëra jetë, miliona njerëz mbetën pa shtëpitë e tyre dhe breza të tërë u bënë peng të urrejtjes që u ushqye me vetëdije për vite me radhë.
Ata që ndezin zjarrin e nacionalizmit rrallë digjen të parët; zakonisht digjen pikërisht popujt për të cilët pretendojnë se po luftojnë.
Prandaj historia nuk duhet t’i kujtojë ata si mbrojtës të popullit serb, por si pjesë të një politike që e keqpërdori po atë popull për interesa pushteti dhe ambicie politike, duke e shtyrë drejt izolimit, luftërave dhe një tragjedie, pasojat e së cilës i ndien ende sot i gjithë rajoni.
Nga këndvështrimi historik, ajo që ndodhi në fund të viteve tetëdhjetë nuk ishte një revoltë spontane e një populli të shtypur, por një proces politik i ndërtuar me kujdes, në të cilin mitet zëvendësuan sistematikisht faktet, emocionet e mposhtën arsyen dhe propaganda u bë më e rëndësishme se e vërteta.
Pas Memorandumit të Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (SANU) të vitit 1986, në një pjesë të elitës politike dhe intelektuale serbe filloi të mbizotëronte gjithnjë e më shumë teza se serbët ishin viktima kolektive të historisë dhe se duhej të bashkoheshin rreth një projekti të ri kombëtar. Kjo retorikë nuk mbeti vetëm në qarqet akademike.
Shumë shpejt ajo u përhap në rrugë, në media, në mitingje politike dhe në simbolikën fetare. Kosova u shndërrua në skenën qendrore të këtij projekti.
Pikërisht në këtë atmosferë vepruan Miroslav Šoljevići, Momçilo Trajkovići dhe aktivistë të tjerë nacionalistë lokalë, të cilët me paraqitjet e tyre publike dhe mobilizimin politik kontribuan në krijimin e bindjes se serbët ndodheshin përballë një rreziku të menjëhershëm ekzistencial.
Në të njëjtën kohë, mediat shtetërore shpesh i paraqisnin incidente të veçuara si dëshmi të një persekutimi të përgjithshëm të serbëve, duke e shndërruar frikën në kapital politik. Nga pikëpamja filozofike, çdo nacionalizëm që e ngre mitin mbi faktin dhe emocionin kolektiv mbi mendimin kritik bëhet i rrezikshëm para së gjithash për vetë shoqërinë që e përqafon.
Kur një bashkësi politike pushon së verifikuari pretendimet dhe fillon të besojë vetëm atë që dëshiron të dëgjojë, hapet rruga për manipulim. Nga këndvështrimi epistemologjik, propaganda fillon ta zëvendësojë dijen, ndërsa dyshimi ndaj narrativave zyrtare shpallet tradhti.
Edhe mekanizmi psikologjik ishte sa i thjeshtë, aq edhe shkatërrues: prodhimi sistematik i frikës, i ndjenjës së poshtërimit dhe i rrezikimit kolektiv bëri që një numër i madh njerëzish të pranonin politika që në rrethana normale nuk do t’i kishin mbështetur kurrë. Frika u shndërrua në armën më të fuqishme politike, më të fortë se çdo argument racional.
Nga pikëpamja etike dhe morale, përgjegjësia e elitave politike nuk matet vetëm me veprimet e tyre, por edhe me pasojat që ato prodhojnë. Ata që zgjojnë urrejtjen midis popujve mbajnë përgjegjësi edhe për jetët e humbura si rezultat i politikave që kanë nxitur me vetëdije.
Ironia më e madhe historike është se çmimin e kësaj politike nuk e paguan vetëm shqiptarët, kroatët, boshnjakët dhe popujt e tjerë të ish-Jugosllavisë. Një çmim jashtëzakonisht të rëndë e paguan edhe vetë serbët.
Dhjetëra mijëra familje humbën më të dashurit e tyre, qindra mijëra njerëz u detyruan të braktisnin shtëpitë, Serbia kaloi nëpër luftëra, izolim ndërkombëtar, kolaps ekonomik, sanksione, bombardime dhe një krizë të gjatë politike e morale. Edhe shumë serbë të Kosovës, në emër të të cilëve pretendohej se zhvillohej ajo politikë, përfunduan vetë refugjatë.
Ky është ndoshta mësimi më i madh i historisë: nacionalizmi pothuajse kurrë nuk i shkatërron vetëm ata kundër të cilëve drejtohet. Në fund ai shkatërron edhe shoqërinë që e ka krijuar dhe ushqyer. Ideologjitë që premtojnë rilindje kombëtare, por mbështeten mbi frikën, urrejtjen dhe mitet, pothuajse gjithmonë përfundojnë në tragjedi kombëtare.
Përballja me faktet historike nuk është akt tradhtie ndaj askujt; ajo është parakushti i vetëm për një paqe të qëndrueshme dhe garancia e vetme që brezat e ardhshëm të mos bien përsëri në kurthin e të njëjtave mashtrime dhe katastrofave historike.
Prandaj çdo njeri i arsyeshëm, i qytetëruar, human, i arsimuar dhe paqedashës – qoftë serb, shqiptar, kroat, boshnjak, hungarez, maqedonas apo malazez – duhet t’i mbështesë ata zëra të rrallë, por të çmuar në Serbi, që kanë guximin ta vendosin të vërtetën mbi mitet nacionaliste dhe drejtësinë mbi interesin politik.
Njerëz si Nikola Sandulovic, Nenad Çanak, Jovan Golubovic, Nataša Kandiq, Sonja Biserko dhe shumë të tjerë prej vitesh paralajmërojnë se asnjë popull nuk mund të ndërtojë një të ardhme me dinjitet pa u shkëputur nga politika e urrejtjes, dhunës dhe mohimit të krimeve.
Mesazhet e tyre nuk janë kundër Serbisë, por kundër ideologjisë që i ka shkaktuar dëme të pallogaritshme si vetë Serbisë, ashtu edhe popujve fqinj. Historia e ka dëshmuar tashmë se ku të çon prodhimi dhe madhërimi i pandërprerë i politikanëve si Slobodan Millosheviqi, Aleksandar Vuçiqi, Vojisllav Shesheli, Ivica Daçiqi, Zheljko Razhnjatoviq Arkani dhe të tjerëve të ngjashëm.
Për sa kohë që modele të tilla paraqiten si patriotizëm, Serbia do të mbetet peng i së kaluarës së saj, në vend që të bëhet pjesë e barabartë e së ardhmes evropiane. Forca e vërtetë e një populli nuk matet me numrin e atyre që bërtasin më fort, por me numrin e atyre që kanë guximin ta thonë të vërtetën pikërisht atëherë kur është më e vështirë.