Prona përbën një nga institucionet themelore të së drejtës dokësore shqiptare dhe një nga shtyllat mbi të cilat është ndërtuar organizimi ekonomik e shoqëror i bashkësive tradicionale shqiptare.
Në konceptimin kanunor, ajo nuk paraqitet thjesht si një e mirë materiale në zotërim individual apo familjar, por si një institucion juridik, ekonomik dhe moral, i lidhur ngushtë me ekzistencën e familjes, vazhdimësinë e fisit, stabilitetin shoqëror dhe autonominë e bashkësisë.
Në shoqërinë tradicionale shqiptare, veçanërisht në trevat e Shqipërisë së Veriut dhe në Mirditë, prona përbënte bazën e pavarësisë ekonomike të familjes dhe garancinë e statusit të saj shoqëror. Zotërimi i tokës, kullotave, pyjeve dhe burimeve natyrore ishte jo vetëm mjet jetese, por edhe element thelbësor i identitetit familjar dhe fisnor.
Për këtë arsye, normat zakonore i kushtonin rëndësi të veçantë mbrojtjes së pronës dhe rregullimit të marrëdhënieve që rridhnin prej saj. Kanuni i Lekë Dukagjinit e njeh pronën private si të drejtë të ligjshme dhe të mbrojtur, e cila fitohet dhe trashëgohet sipas rregullave zakonore.
Ai rregullon mënyrat e fitimit, administrimit dhe trashëgimit të pasurisë, duke vendosur norma të detajuara për mbrojtjen e kufijve, përdorimin e pasurive dhe zgjidhjen e konflikteve pronësore. Një parim themelor ishte paprekshmëria e pronës. Cenimi i saj konsiderohej jo vetëm shkelje ekonomike, por edhe cenim i nderit të familjes dhe i rendit shoqëror.
Për këtë arsye, Kanuni parashikonte kompensim të dëmit, rikthim të së drejtës së cenuar dhe pajtim ndërmjet palëve. Në praktikën zakonore, prona nuk mund të tjetërsohej në mënyrë arbitrare. Shitja, dhurimi dhe trashëgimia duhej të respektonin interesin e familjes dhe të fisit.
Në shumë raste njihej edhe e drejta e parapëlqimit të të afërmve, me qëllim ruajtjen e integritetit të pasurisë familjare. Kufijtë e pronës gëzonin mbrojtje të veçantë juridike. Shenjat kufitare konsideroheshin të paprekshme, ndërsa zhvendosja apo dëmtimi i tyre trajtohej si shkelje e rëndë.
Për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve mbi kufijtë, Kanuni parashikonte procedura të posaçme me pjesëmarrjen e dëshmitarëve, pleqve dhe përfaqësuesve të bashkësisë. Krahas pronës private, e drejta dokësore shqiptare njihte edhe pronën e përbashkët.
Në zonat malore të Shqipërisë së Veriut dhe në Mirditë, një pjesë e konsiderueshme e burimeve natyrore administrohej kolektivisht nga katundi, fisi ose bajraku. Kullotat, pyjet, malet, burimet ujore dhe rrugët publike përbënin pasuri të bashkësisë. Përdorimi i tyre mbështetej në parimin e barazisë së anëtarëve të komunitetit, por jo në mënyrë të pakufizuar.
Kanuni vendoste kufizime për të shmangur dëmtimin e burimeve dhe për të garantuar shfrytëzimin e drejtë të tyre. Veçanërisht të rëndësishme ishin kullotat dhe pyjet, të cilat kishin rol qendror në ekonominë blegtorale të Mirditës.
Edhe burimet ujore konsideroheshin pasuri me interes të përgjithshëm; pengimi i përdorimit të tyre trajtohej si shkelje e së drejtës zakonore dhe shqyrtohej nga pleqësia. Një nga institucionet më të rëndësishme të së drejtës dokësore ishte trashëgimia.
Kanuni rregullon me hollësi kalimin e pasurisë nga një brez te tjetri, me qëllim ruajtjen e vazhdimësisë ekonomike të familjes dhe të integritetit të saj. Trashëgimia mbështetej mbi familjen patriarkale. Pas vdekjes së kryefamiljarit, pasuria kalonte te djemtë, të cilët konsideroheshin vazhduesit juridikë të familjes.
Ruajtja e pasurisë së pandarë shihej si kusht për stabilitetin ekonomik, ndërsa ndarja e saj kryhej vetëm sipas rregullave të zakonit dhe nën mbikëqyrjen e pleqve. Vajzat, pas martesës, kalonin në familjen e bashkëshortit dhe, si rregull, nuk përfshiheshin në trashëgiminë e tokës familjare.
Megjithatë, Kanuni njihte institucionin e prikës, si pjesë e pasurisë që familja i jepte vajzës në martesë, duke përfshirë bagëti, sende shtëpiake dhe pasuri të luajtshme. Në mungesë të trashëgimtarëve meshkuj, pasuria kalonte te të afërmit e trungut familjar, me qëllim ruajtjen e saj brenda fisit dhe vazhdimësinë e lidhjeve familjare.
Pozita juridike e gruas në të drejtën dokësore shqiptare duhet të vlerësohet në kontekstin historik të shoqërisë patriarkale. Gruaja gëzonte mbrojtje juridike dhe morale si anëtare e familjes, por nuk kishte të njëjtin status si burri në çështjet e pronësisë dhe trashëgimisë.
Megjithatë, Kanuni parashikonte disa të drejta të rëndësishme për të, si prika dhe mbrojtja e nderit dhe dinjitetit të saj. Në rastin e vejushës, ajo mund të qëndronte në familjen e burrit dhe të administronte pasurinë familjare deri në rritjen e trashëgimtarëve, veçanërisht kur kishte fëmijë të mitur. Mbrojtja e pronës përbënte një funksion themelor të së drejtës dokësore shqiptare.
Në mungesë të institucioneve shtetërore, kjo mbrojtje realizohej përmes normave zakonore dhe autoritetit të bashkësisë. Vjedhja, cenimi i kufijve, shfrytëzimi i paautorizuar i pasurisë dhe dëmtimi i saj trajtoheshin si shkelje të rënda. Fajtori detyrohej të kthente sendin ose të kompensonte dëmin, ndërsa në raste të caktuara i nënshtrohej edhe sanksioneve morale të komunitetit.
Në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve rol qendror luanin pleqësia dhe kuvendi i burrave të katundit. Pleqtë vepronin si arbitra të së drejtës zakonore, ndërsa kuvendi merrte vendime detyruese për të gjithë bashkësinë. Parimi themelor i këtij sistemi ishte pajtimi dhe ruajtja e harmonisë shoqërore.
Sistemi i pronës në të drejtën dokësore shqiptare përfaqëson një rend juridik të zhvilluar, i cili, megjithëse funksiononte jashtë strukturave shtetërore moderne, arriti të garantojë siguri juridike, të rregullojë marrëdhëniet ekonomike dhe të ruajë stabilitetin shoqëror për shekuj me radhë.
Ai dëshmon aftësinë e Kanunit për të krijuar mekanizma të qëndrueshëm të vetëqeverisjes dhe të organizimit shoqëror tradicional shqiptar. LITERATURA Gjeçov, Shtjefën. Kanuni i Lekë Dukagjinit. Shkodër, 1933. Durham, Edith. High Albania. London, 1909.