Feja është normë shpirtërore për besimtarin, por nuk vepron në zbrazëti. Besimtarët janë njëkohësisht qytetarë të shtetit, pjesëtarë të familjeve, tatimpagues dhe bartës të identiteteve kulturore. Për këtë arsye, organizimi fetar prek domosdoshmërisht diplomacinë, financat, sigurinë, pronën, arsimin dhe marrëdhëniet ndërkombëtare.
Kur financimi fetar kalon kufijtë shtetërorë, ai mund të jetë ndihmë legjitime për një komunitet, por mund të shndërrohet edhe në instrument ndikimi politik e ideologjik. Prandaj, çështja nuk është ndalimi i fesë, por transparenca e burimit të parave, qëllimit të tyre dhe përgjegjësisë së institucioneve që i marrin.
Kosova është shoqëri me përkatësi fetare të deklaruar gjerësisht, por me një shkallë shumë më të ulët të praktikimit të rregullt. Kjo nënkupton se identiteti familjar ose kulturor nuk duhet barazuar automatikisht me kërkesën reale për organizim fetar.
Megjithatë, shteti nuk mund të përcaktojë sa tempuj “meriton” një fe vetëm duke numëruar praktikuesit, sepse kjo mund të cenojë lirinë e besimit dhe barazinë kushtetuese. Kushtetuta e përcakton Kosovën si shtet laik dhe neutral ndaj bindjeve fetare.
Zgjidhja e drejtë do të ishte që ndërtimi i xhamive, kishave dhe objekteve të tjera fetare t’u nënshtrohej të njëjtave kritere si çdo objekt tjetër publik: pronësi e qartë kadastrale, leje ndërtimore, plan urbanistik, siguri teknike, mbrojtje e mjedisit dhe respektim i të drejtave të banorëve.
Krahas tyre, duhet të kërkohet deklarimi i plotë i financimit, sidomos kur ai vjen nga shtete, fondacione ose organizata të huaja. Shteti duhet të kontrollojë ligjshmërinë dhe transparencën, jo përmbajtjen e besimit.
Paradoksi shqiptar qëndron në faktin se udhëheqësit e bashkësive fetare shpesh komunikojnë dhe bashkëpunojnë më lehtë sesa disa grupe ideologjike që e përdorin historinë për të përjashtuar njëri-tjetrin. Ekstremizmi nuk është vetëm fetar.
Ekziston edhe ekstremizmi antifetar, i cili besimtarin e trajton si më pak shqiptar, ashtu siç ekziston fundamentalizmi fetar që përpiqet ta përvetësojë kombin dhe ta paraqesë vetëm një fe si identitet të tij të ligjshëm. Të dyja skajet ushqehen nga e njëjta logjikë: nga mohimi i pluralizmit shqiptar.
Rreziku rritet kur një shoqëri me praktikim relativisht të ulët fetar, me institucione të dobëta dhe me mungesë transparence financiare bëhet terren për importimin e ideologjive të huaja. Hapësirat e pambuluara nga shteti—varfëria, mungesa e arsimit cilësor, izolimi dhe zhgënjimi i të rinjve—mund të mbushen nga organizata që ofrojnë para dhe përkatësi, por kërkojnë bindje ideologjike.
Kundërpërgjigjja nuk duhet të jetë represioni ndaj besimtarëve, por forcimi i shtetit ligjor, arsimit kritik dhe kontrollit transparent të financimit. Prandaj, formula e sotme nuk mund të jetë as “komb pa fe”, as “komb i një feje”.
Formula demokratike duhet të jetë: Besimi i përket ndërgjegjes së qytetarit; kombi është bashkësia e përbashkët; ndërsa shteti laik është garantuesi i lirisë së të dyjave. Pashko Vasa nuk kërkonte zhdukjen e fesë. Ai kërkonte që feja të mos përdorej për copëtimin e kombit.
Në kushtet e sotme, kjo porosi duhet plotësuar: as feja, as ateizmi dhe as financimi i huaj nuk duhet të lejohen ta monopolizojnë identitetin shqiptar ose interesin shtetëror.