Për të kuptuar se si funksionojnë institucionet e Bashkimit Evropian, duhet të shikohet përtej prizmit thjesht ligjor. BE-ja vepron si një sistem politik kompleks, në të cilin institucionet evropiane dhe shtetet anëtare ndajnë pushtetin. Bashkimi Evropian nuk është shtet federal, si Shtetet e Bashkuara të Amerikës, por as një organizatë e rëndomtë ndërkombëtare, si OKB-ja.
Ai ka institucionet e veta dhe kompetenca të përcaktuara, por shtetet anëtare mbeten aktorë kryesorë në procesin e vendimmarrjes.
Prandaj, ekzistojnë dy nivele kryesore të pushtetit: niveli evropian, ku bëjnë pjesë Komisioni Evropian, Parlamenti Evropian, Këshilli i Bashkimit Evropian dhe Gjykata e Drejtësisë së Bashkimit Evropian, si dhe niveli kombëtar, ku bëjnë pjesë qeveritë dhe parlamentet e shteteve anëtare.
Funksionimi i BE-së rrjedh nga një ekuilibër i vazhdueshëm midis interesave evropiane dhe atyre kombëtare. Në këtë kuadër, Këshilli Evropian përcakton drejtimin strategjik dhe politik të Bashkimit; Komisioni Evropian është forca kryesore shtytëse e veprimit evropian dhe ka rol qendror në iniciativën legjislative dhe zbatimin e politikave; Parlamenti Evropian përfaqëson drejtpërdrejt qytetarët e Bashkimit dhe fuqia e tij është rritur ndjeshëm krahasuar me fillimet e integrimit evropian; ndërsa Këshilli i Bashkimit Evropian përfaqëson qeveritë e shteteve anëtare.
Cili institucion i BE-së është më i rëndësishëm dhe më dominues? Për të kuptuar se cili institucion i Bashkimit Evropian është më i rëndësishëm dhe më dominues, është e nevojshme të bëhet dallimi midis pushtetit politik, pushtetit ekzekutiv, pushtetit legjislativ dhe përfaqësimit të shteteve anëtare dhe qytetarëve.
Nëse flasim për pushtetin politik dhe strategjik, Këshilli Evropian është përgjithësisht institucioni me peshën më të madhe politike, sepse krerët e shteteve ose qeverive përcaktojnë aty prioritetet kryesore dhe drejtimin e përgjithshëm të Bashkimit Evropian. Nëse flasim për pushtetin për të propozuar dhe zbatuar politika, Komisioni Evropian është jashtëzakonisht i rëndësishëm.
Ai ka një rol qendror në iniciativën legjislative, mbikëqyr zbatimin e së drejtës së BE-së dhe administron një pjesë të rëndësishme të politikave dhe programeve të Bashkimit. Nëse flasim për pushtetin legjislativ, Parlamenti Evropian dhe Këshilli i Bashkimit Evropian janë dy aktorët kryesorë.
Ata, në kuadër të procedurës së zakonshme legjislative, miratojnë së bashku shumicën e legjislacionit të BE-së. Në mënyrë të përmbledhur: Këshilli Evropian – drejtimi politik dhe strategjik; Komisioni Evropian – iniciativa legjislative, zbatimi i politikave dhe mbrojtja e interesave të përgjithshme të BE-së; Parlamenti Evropian – përfaqësimi i qytetarëve, legjislacioni dhe mbikëqyrja demokratike; Këshilli i Bashkimit Evropian – përfaqësimi i qeverive të shteteve anëtare dhe bashkëlegjislacioni.
Kështu, Bashkimi Evropian funksionon më pak si një shtet me një qeveri të vetme dominuese dhe më shumë si një sistem institucional i bazuar në ndarjen dhe ekuilibrin e pushteteve. Pikërisht kjo karakteristikë e bën BE-në të ndryshme nga një shtet tradicional.
Marrëdhëniet e vërteta midis Parlamentit, Këshillit dhe Komisionit Evropian Marrëdhëniet midis institucioneve të Bashkimit Evropian funksionojnë sipas parimit të ekuilibrit institucional dhe bashkëpunimit të ngushtë, të strukturuar rreth asaj që shpesh quhet “trekëndëshi institucional”.
Ky kuadër synon që procesi i vendimmarrjes të kombinojë mbrojtjen e interesave të përgjithshme të BE-së, interesat e qeverive kombëtare dhe interesat e qytetarëve. Trekëndëshi i vendimmarrjes institucionale Komisioni Evropian paraqet propozimet legjislative dhe luan një rol qendror në fillimin e procesit legjislativ.
Në përgatitjen e propozimeve, Komisioni merr parasysh edhe prioritetet politike të përcaktuara nga Këshilli Evropian. Parlamenti Evropian dhe Këshilli i Bashkimit Evropian vendosin bashkërisht për pjesën më të madhe të legjislacionit të BE-së, në kuadër të procedurës së zakonshme legjislative.
Në këtë proces, të dy institucionet duhet të arrijnë një marrëveshje për tekstin përfundimtar të aktit ligjor. “Trilogët” si mekanizëm negociimi Për të lehtësuar dhe përshpejtuar procesin legjislativ, përdoren takime joformale të njohura si “trilogë”. Në këto negociata marrin pjesë përfaqësues të Parlamentit Evropian, Këshillit të BE-së dhe Komisionit Evropian.
Qëllimi është gjetja e një kompromisi për tekstin legjislativ përpara se ai të miratohet zyrtarisht nga institucionet përkatëse. Kontrolli dhe ekuilibri institucional Sistemi institucional i BE-së karakterizohet edhe nga mekanizma të ndryshëm kontrolli dhe ekuilibri.
Kontrolli politik i Parlamentit Evropian: Parlamenti zgjedh Presidentin e Komisionit në përputhje me procedurën e përcaktuar nga traktatet dhe miraton kolektivisht Komisionin. Ai gjithashtu mund të miratojë një mocion mosbesimi ndaj Komisionit.
Kontrolli gjyqësor: Gjykata e Drejtësisë së Bashkimit Evropian siguron respektimin dhe interpretimin e së drejtës së BE-së dhe zgjidh mosmarrëveshjet juridike që mund të lindin ndërmjet institucioneve të BE-së, shteteve anëtare dhe aktorëve të tjerë në rastet e parashikuara nga traktatet.
Kontrolli financiar: Gjykata Evropiane e Auditorëve shqyrton të ardhurat dhe shpenzimet e BE-së dhe kontrollon nëse fondet evropiane janë mbledhur dhe përdorur në mënyrë të ligjshme dhe të rregullt. Ajo publikon raporte dhe vlerësime mbi menaxhimin financiar të Bashkimit.
Çështjet aktuale në marrëdhëniet ndërinstitucionale Një nga çështjet e rëndësishme është kushtëzimi me sundimin e ligjit. Institucionet evropiane kanë zhvilluar mekanizma për të lidhur, në rrethana të caktuara, mbrojtjen e buxhetit të BE-së me respektimin e parimeve të shtetit të së drejtës në shtetet anëtare.
Një tjetër çështje me rëndësi janë negociatat për buxhetin afatgjatë të Bashkimit Evropian. Korniza Financiare Shumëvjeçare përcakton prioritetet dhe kufijtë e shpenzimeve të BE-së për disa vite dhe, për këtë arsye, është një çështje me rëndësi të madhe politike.
Negociatat për ndarjen e burimeve financiare shpesh shfaqin dallimet ndërmjet institucioneve evropiane dhe interesave të shteteve anëtare. Përfundim Në përfundim, nuk mund të thuhet në mënyrë absolute se një institucion i vetëm është “më dominuesi” në Bashkimin Evropian. Dominimi institucional varet nga fusha dhe nga lloji i pushtetit që po analizohet.
Këshilli Evropian ka peshë të madhe në përcaktimin e drejtimit politik dhe strategjik; Komisioni Evropian ka rol qendror në iniciativën dhe zbatimin e politikave; ndërsa Parlamenti Evropian dhe Këshilli i BE-së ndajnë pushtetin legjislativ në pjesën më të madhe të politikave të BE-së.
Prandaj, marrëdhëniet reale midis institucioneve të BE-së nuk bazohen në dominimin absolut të njërit prej tyre, por në negociim, bashkëpunim, konkurrencë institucionale dhe ekuilibër të pushteteve.
Në këtë kuptim, veçantia e Bashkimit Evropian qëndron pikërisht në faktin se ai është një sistem politik dhe juridik kompleks, ku institucionet e përbashkëta evropiane dhe shtetet anëtare ushtrojnë pushtetin së bashku.