Pas më shumë se tre dekadash tranzicion, një nga pyetjet më të mëdha që kërkon përgjigje është: pse Shqipëria nuk arriti të ndërtojë një bazë të qëndrueshme prodhuese industriale dhe bujqësore, pavarësisht potencialeve të saj natyrore, njerëzore dhe gjeografike?
Në vend që tranzicioni të shërbente si një proces modernizimi ekonomik, në shumë raste ai u shndërrua në një proces çmontimi të kapaciteteve ekzistuese, pa një strategji të qartë për ndërtimin e ekonomisë së re.
Shumë industri u mbyllën, ndërmarrje u privatizuan pa vizion zhvillimi, ndërsa bujqësia mbeti e fragmentuar dhe pa mbështetje të mjaftueshme për t’u kthyer në një sektor konkurrues.
Në këto 36 vite, një pjesë e konsiderueshme e energjisë së shoqërisë nuk u orientua drejt prodhimit, inovacionit dhe krijimit të vlerës, por drejt përfitimit të shpejtë nga prona publike, tenderët, koncesionet dhe burimet shtetërore. Korrupsioni, klientelizmi dhe keqmenaxhimi u bënë pengesa serioze për zhvillimin ekonomik dhe për krijimin e një shteti që mbështet sipërmarrjen e ndershme.
Shqipëria ndërtoi më shumë një ekonomi të bazuar në konsum, pasuri të paluajtshme, ndërtime dhe shërbime, sesa një ekonomi të bazuar në prodhim. Betonizimi i territorit shpesh u pa si shenjë zhvillimi, ndërsa fabrikat, fermat moderne, teknologjia dhe kërkimi shkencor mbetën në plan të dytë.
Megjithatë, problemi nuk qëndron vetëm te mungesa e investimeve, por te mungesa e një modeli kombëtar zhvillimi. Një vend nuk mund të ecë përpara vetëm duke shitur pasuri natyrore, duke importuar mallra dhe duke humbur kapitalin njerëzor përmes emigrimit.
Bilanci i 36 viteve kërkon një reflektim të thellë: zhvillimi i vërtetë nuk matet me numrin e ndërtimeve apo me pasuritë e krijuara nga pak individë, por me aftësinë e një shoqërie për të prodhuar, për të inovuar dhe për t’u dhënë qytetarëve mundësi të barabarta.
Pa një rikthim te ekonomia prodhuese, Shqipëria rrezikon të mbetet një ekonomi konsumi, e varur nga importet, emigracioni dhe vendimmarrjet afatshkurtra politike.