Nga: Miodrag Popoviq Shpërndaje në: Për më shumë se pesë shekuj e gjysmë, çdo vit më 15 qershor, shërbesa për Shën Lazarin është kryer në liturgji. Imazhi i Lazarit është pikturuar në disa kisha bile edhe aty ku nuk është e lejuar. Këngët popullore gjithashtu i ngritin lartë të bëmat e tij.
Dhe dita e vdekjes së Lazarit, pavarësisht faktit se serbët e kanë konsideruar atë shenjtor që nga viti 1391 dhe e kanë ushqyer me kujdes kultin e tij, nga populli ende quhet Vidovdan!
Lind pyetja se si mund të ketë ndodhur kjo, nëse pranojmë për një moment mendimin se 15 qershori u emërua sipas Shën Vitit, se emri i Vitit pas shenjtërimit të princit Lazar nuk u zëvendësua me emrin e një sundimtari serb Prej nga Vidovdani në traditën popullore serbe? Prej nga erdhi Vidovdani në traditën popullore serbe?
Interpretimi se, si dita e Shën Vitit, pavarësisht nga Kisha Ortodokse, mund të jetë marrë më pas nga katolikët, nuk duket bindës. Së pari pse, në burimet e Kosovës Perëndimore, Vidovdani nuk do të përmendej as në kronikat dhe poezitë heroike të shekujve XVI dhe XVII?
Së fundmi, a është e mundur që një festë kombëtare që i inkurajon serbët për vepra heroike të mbajë emrin e një shenjtori të huaj?! Shën Viti nuk është një figurë jashtëzakonisht e rëndësishme në mitologjinë e krishterë.
I lindur në kohën e Dioklecianit në Sicili, ai vdiq në Romë dhe u varros në Pragë, gjë që do ta bënte atë, si një shenjtor dhe martir të krishterë që shëron të sëmurët dhe të çmendurit, veçanërisht interesant për serbët.
Në mjedisin e tyre heroik patriarkal midis luftëtarëve, të cilët kurrë nuk hoqën dorë plotësisht nga perënditë e tyre shtëpiake Shën Viti si mbrojtës, si një “luftëtar kundër idhujve të marrë” siç thuhet në “Jetët e Shenjtorëve”, nuk mund të kishte qenë popullor. Për më shumë se pesë shekuj e gjysmë, çdo vit më 15 qershor, shërbesa për Shën Lazarin është kryer në liturgji.
Imazhi i Lazarit është pikturuar në disa kisha bile edhe aty ku nuk është e lejuar. Këngët popullore gjithashtu i ngritin lartë të bëmat e tij. Dhe dita e vdekjes së Lazarit, pavarësisht faktit se serbët e kanë konsideruar atë shenjtor që nga viti 1391 dhe e kanë ushqyer me kujdes kultin e tij, nga populli ende quhet Vidovdan!
Lind pyetja se si mund të ketë ndodhur kjo, nëse pranojmë për një moment mendimin se 15 qershori u emërua sipas Shën Vitit, se emri i Vitit pas shenjtërimit të princit Lazar nuk u zëvendësua me emrin e një sundimtari serb, siç ndodhi në raste të tjera (Shën Sava, Shën Simeon, etj.). Natyrisht, nuk ka logjikë në pohimin se 15 qershori u emërua sipas Shën Vitit.
Këngëtari popullor nuk u përmbajt kurrë datave kur këndonte për ngjarje historike. Pse atëherë ai e kujtoi ditën e Betejës së Kosovës në këngët e tij të Kosovës? Kjo pyetje mund të shtrohet ndryshe: a është 15 qershori vetëm data e Betejës së Kosovës, apo ajo ditë ishte e lidhur më herët me ndonjë kult heroik?
Vlen të përmendet se në këngën popullore Millosh Obiliqi e di që Dita e Shën Vitit është ditë e reflektimit festimi heroik bile edhe para Betejës së Kosovës: Nesër zbardh dita e bardhë (Vidovdani), do të shohim në Fushën e Kosovës kush është besnik dhe kush i pabesë. Kush është ky far Vidi që frymëzoi heronj? Kush është në të vërtetë ky far Vidi, dita e të cilit frymëzoi heronj?
Ndoshta, në vend të shenjtorit të krishterë Vitus, në pyetje është ndonjë qenie mitike? Ndoshta është një paraardhës mbrojtës, një paraardhës heroik, dita e të cilit festohej në kohët e lashta rreth 15 qershorit? Në kërkim të identitetit të Vidit, duhet të fillojmë me Ilarion Ruvaraci.
Ruvaraci e identifikon atë duke anuar më shumë nga Kralj Markoja pra si paraardhës të tij, si një paraardhës heroik serb, si një hyjni drite të ngjashme me perënditë diellore në mitologji të tjera.
Në kuadër të studimeve të tij mbi mitologjinë pagane të kroatëve dhe serbëve, studiuesi kroat Nadko Nodilo e trajtoi në mënyrë të plotë edhe çështjen e identitetit të Vidit (“Feja e Serbëve dhe Kroatëve”, Rad JAZU, 1885, nr. 77). Në hulumtimin e tij mbi Vidin, Nodilo nisi nga kronika e priftit gjerman Helmold e shekullit XII.
Helmold, në fakt, shkroi në kronikën e tij se perëndia supreme e sllavëve veriperëndimorë në shekullin XII quhej Svetovid. “Ai ishte për ta”, shkruan Nodilo, “Vidi i shenjtë i fortë”. Emri i tij është nga Vid: të shohësh, të dish”.
Sipas Helmoldit dhe burimeve të tjera, Nodilo e përshkruan këtë hyjni supreme sllave si perëndinë e dritës dhe bollëkut, dita e të cilit, ashtu si Vidovdani ynë, bie në fund të korrjes. Vidi është gjithashtu një luftëtar, një vrasës i egër; ai ka një fytyrë luftarake dhe një kalë të bardhë.
Ashtu si të gjithë popujt arkaikë, paraardhësit serbë e ringjallën që në fillim, atë ditë paraardhësin e tyre heroik. Të frymëzuar nga shembulli i tij, ata vetë u bënë heronj, gjysmëperëndi, të gatshëm për sakrificë, përmes së cilës do të bashkoheshin përgjithmonë me paraardhësin e tyre origjinal dhe kështu, sipas besimit të tyre mitik, do të rilindnin dhe ripërtëriheshin.
Në të ardhmen, ekspertët e feve të vjetra ndoshta do të debatojnë rreth identitetit më të plotë të perëndisë Vid. Për momentin, një gjë është e sigurt: Vidi është një nga perënditë kryesore të besimit të vjetër serb, kulti i të cilit ekzistonte edhe para Betejës së Kosovës.
Duke e lidhur Betejën e Kosovës me kohën e tij, tradita popullore i dha vetë legjendës një impuls të ri, optimist; i nguliti asaj besimin në fitoren edhe në këtë botë, dhe jo vetëm në ndonjë tjetër, më të lartë, siç thuhet në letrat dhe lavdërimet serbo-sllave për princin Lazar.
Mitizimi i Legjendës së Kosovës Çështja e origjinës së poezive të Vukut për Kosovën, është gjithashtu interesante. Ku, si dhe në çfarë kohe? Çështja është aq komplekse saqë nuk ka gjasa që atë ta zbardhim ndonjëherë plotësisht. Në vitet e fundit, është zhvilluar një polemikë e frytshme dhe interesante rreth saj, e bazuar në kërkime të hollësishme.
Duke argumentuar nëse poezitë e Kosovës janë me origjinë nga Sremi apo Hercegovina, Svetozar Matiq dhe Nikola Banasheviq kanë dhënë kontribute të vlefshme në studimin e origjinës së poezive me dhjetë vargje. Megjithatë, pyetjet themelore se ku, si dhe në çfarë kohe u krijuan poezitë e Vukut për Kosovën kanë mbetur të pazgjidhura.
Ndoshta polemika e Matiqit dhe Banasheviqit do të kishte qenë edhe më e frytshme nëse, në vend të vendit të origjinës së poezive, do të ishte zhvilluar polemikë rreth mjedisit të origjinës së tyre. A ishte origjina e poezive të Kosovës, paraprakisht nga mjedisi fisnor-patriarkal apo thjesht e krishterë?
Ky dallim në mjediset nga të cilat buronin këngët e Kosovës çon edhe fakti se në vetë këngët e Kosovën dallohen dy shtresa: mitike-heroike dhe thjesht e krishterë. E para është e lidhur ngushtë me legjendën “historike” të Kosovës, udhëtimi i së cilës drejt Perëndimit dhe kthimi në atdhe janë diskutuar tashmë.
Ashtu si në legjendën perëndimore, në poezitë e Vukut për Kosovën në të cilat mbizotëron shtresa heroike-mitike, personazhi kryesor është Milosh Obiliqi, një hero që nuk u shfaq në burimet serbo-sllave deri në shekullin XVIII.
Ndryshe nga poezitë e vërteta mitologjike dhe motivet e tyre mitike primordiale, në poezitë heroike-mitike të Kosovës heronjtë historikë, ose më saktë pseudo-historikë i fituan karakteristikat e qenieve mitike vetëm më vonë, në një mjedis patriarkal-heroik. Në këtë mënyrë, edhe në disa poezi të Kosovës, ndodhi bashkimi i “tregimeve hyjnore” të Ruvarcit dhe “faktit historik”.
Imagjinata mitike e botës sonë heroike-patriarkale do t’i atribuojë cilësi të tjera mbinatyrore legjendarit Millosh Obiliq. Sipas një legjende, Milloshi lindi nga zana Jelisavka; sipas një tjetre, nga një bareshë që mbeti shtatzënë nga një dragua midis deleve në male. Sipas së njëjtës legjendë, Milloshi u rrit nga një zanë mitike.
Në këngën popullore “Mbreti Marko dhe Zana”, Milloshi jeton midis zanave: ai pi në shoqërinë e tyre dhe këndon me zanën Ravijojllën. A nuk flasin legjendat dhe këngët e hershme mitike për Miloshin, pra për një proces paralel të mitizimit të personazhit të tij në traditën gojore dhe në poezitë me dhjetë vargje?
Duke gjykuar prej tyre, mitizimi, i cili filloi në Gjirin e Kotorrit ai vazhdoi tutje, pasi legjenda u kthye nga Perëndimi në rajone të reja. Dhe vetëm gjatë periudhës së mitizimit u shfaq mbiemri i ri i Milloshit, Obiliq: në “Betejën e Kosovës” të Perastit, në “Tregimin e Betejës së Kosovës”, që erdhi nga jugu, dhe në një këngë popullore.
Si në artikullin “Mbi Milosh Obiliqin” (1817) ashtu edhe në fjalor me fjalën “obill” (1818), Vuk Karaxhiq vuri në dukje një përrallë popullore sipas së cilës mbiemri i Milloshit rrjedh nga fjala “obill”. (“Obila majka rodila obila junaka.”) Informacioni i fundit, derivimi i mbiemrit të Miloshit nga mbiemri “obill”, është me rëndësi të veçantë (obilje – bollëk – S. L.).
Në kronikat e mëparshme dhe te poezitë heroike të Kosovës, kishte njëfarë hezitimi në lidhje me emrin e kalorësit që vrau Muratin. Së pari, hasim atribute – ndonjë kaurr, një i pafe i mallkuar, shumë fisnik, dhe pastaj emrat Bilish Kobila, Miloin, Milosh Kobila, Milosh Kobiliq, Milosh Kable, Milosh Koboli, Milon, Milosh Kobiloviq, Milosh Omiljeviq, etj.
Por nuk duhet të harrojmë se deri në kthimin e legjendës nga Perëndimi dhe mitizimin e saj, në mjedisin e ri në shekullin XVIII, tradita e Kosovës nuk dinte për emrin e Millosh Obiliqit. Vetëm atëherë, krahas me transformimin e kalorësisë feudale në një qenie mitike, Millosh Kobiliqi ose Millosh Kobiloviqi u bë Millosh Obiliq.
Mbiemri mitik Obiliq Heroi i ri mitik mori gjithashtu një mbiemër mitik, Obiliq, që rrjedh nga fjala obil, që sipas traditës popullore do të thotë gjigant, një hero me forcë mbinatyrore. Ai lindi nga një nënë mitike, e bollshme, qumështi i së cilës, që në moshë të rritur, i jep forcë gjigante atij.
Sipas traditës, e cila përçohet nga Vuku në fjalor me mbiemrin obill, ajo “e zhvendoste gjirin e djathtë mbi shpatullën e majtë, dhe të majtën mbi të djathtën, prandaj kështu u ushqye edhe vetë Miloshi”. Ne e pandehim Obiliqin e hershëm mitik nga tradita popullore, por nuk e gjejmë atë në këngët popullore të Vukut.
Në to, me shumë gjasa, duhet të ketë pasur një bashkim të dy personazheve, Obiliqit të hershëm mitik dhe Milosh Kobiliqit legjendar, tashmë të bashkëdyzuar në një personazh të ri heroik. Shikuar historikisht, mitizimi i traditës kalorësiake të krishterë të Kosovës në atë kohë mund të mos jetë i pamundur.
Zhgënjimi i përgjithshëm pas rënies së tokave serbe nën sundimin turk mund të ketë çuar në një largim të pjesshëm nga Krishterimi dhe në një kthim në besimin e vjetër dhe festat e tij, ndër të cilat ishte edhe Dita e Vidit (Vidovdani).
Për një moment, Shën Vidi – Vidovdani mund të kishte hyrë në traditën e Kosovës, por më vonë, gjatë shekujve XVI dhe XVII, ndërsa zona në të cilën jetoi dhe u zhvillua Legjenda e Kosovës u zhvendos drejt Perëndimit, ku ndihej ndikimi i fortë i krishterimit, prandaj ajo do të harrohej dhe për këtë arsye nuk e gjejmë në burimet perëndimore dhe ruso-sllave të shekullit XVIII.
Legjenda e Kosovës do të ringjallej përsëri vetëm në epokën e mitizimit të ri, kur masat patriarkale-heroike serbe, si në këngë ashtu edhe në realitet, do t’u kundërviheshin turqve, te të cilët ata do ta shihnin mishërimin e së keqes mitike. Megjithatë, Miti (i Kosovës) nuk lindi menjëherë.
Nëse e shohim udhëtimin e gjatë që nga të dhënat e para të Legjendës së Kosovës dhe kultit të krishterë të princ Lazarit deri te këngët e Vukut, mund të themi lirisht se Miti i Kosovës u krijua përgjatë shekujve. Dhe mitizimi i mëvonshëm i heronjve të Kosovës nuk erdhi papritur, në një moment dhe në një vend, as nuk ishte vepër e një këngëtari të vetëm popullor.
Këngët lindën spontanisht, në mjedise ku vetëdija popullore po zgjohej dhe rezistenca ndaj turqve po zhvillohej gjatë shekullit XVIII. Miodrag Popoviq (1920 – 2005) ka qenë historian i letërsisë serbe dhe autor i shumë studimeve.
Librin “Vidovdani dhe Kryqi i Ndershëm: një përmbledhje e arkeologjisë letrare” (Видовдан и часни крст: оглед из књижевне археологије) ai e publikoi në vitin 1976 në Beograd. Siç shihet edhe nga titulli, libri ka për temë lindjen, zhvillimin dhe pasojat e “Mitit të Kosovës”.
Duke e pasur parasysh se ky mit bashkë me komponentët e tjerë përcjellëse, në fakt u shndërrua në “Tapi serbe të Kosovës” dhe një tapi e tillë u perceptua ashtu edhe nga një pjesë e opinionit ndërkombëtar, pas leximit të librit mund të thuhet me të drejtë se autori Miodrag Popoviq ia ka dalë me sukses që ta shpërfytyrojë “tapinë serbe mbi Kosovën”.
Ky shkrim është pjesa e tretë e fragmenteve nga libri. Titulli dhe nëntitujt janë të Skënder Latifit Vijon në numrin e ardhshëm të Shtojcës për kulturë