Nga: Neki Kotherja Konica: “Shqipëria është një vend i mrekullueshëm dhe tragjik”. Këtë frazë e gjejmë të shkruar midis shënimeve që na ka lënë Konica për kulturën.
Bir i këtij trualli që, sipas tij, endet mes mrekullisë dhe tragjizmit historik të fatit të tij, te karakteri i Konicës sonë të madh do të spikasin shumë herë këto tipare të skajshme, tipare këto që shumë bukur i ka skicuar Koliqi në një thënie të tij për Faikun: “Zejtar i shkrimit, qi i shëndron fjalët në djamanta”.
I lindur në një familje të madhe më në qytetin e vogël Konicë pranë maleve të Pindit, jo shumë larg kufirit të sotëm shqiptar me atë grek, Faiku, fëmija i shtatë, pas rreth një dekade do t’i drejtohej kryeqendrës së Veriut, Shkodrës, ku do të ndjekë mësimet pranë kolegjit saverian. Rast i rrallë ky, kur një fëmijë mysliman ndjek mësimet pranë një kolegji katolik.
Ndërsa më 1890 ai shkon në Francë për të vazhduar studimet në Lisjë, më pas në Karkason e më vonë do të regjistrohet në Universitetin e Dizhonit më 1895, të cilin e kreu për filologji romane. Studimet i përfundoi në Universitetin e Harvardit, pasi kishte përvetësuar frëngjishten mesjetare, latinishten dhe greqishten në “College de France”.
Faik Konica është ndër të paktët, ndoshta rasti unik në historinë e letërsisë dhe kulturës shqiptare, që megjithëse fizikisht e ka mbyllur jetën e vet, vepra i qëndron e hapur. Edhe pse ai filloi të botojë më shumë se një shekull më parë, përsëri nuk është arritur të bëhet një bilanc i plotë e i saktë i trashëgimisë së tij letrare.
Vetë sa ishte gjallë, ai nuk bëri asnjë përpjekje për t’i përmbledhur shkrimet e veta në një vëllim. Në një kronikë që botoi te gazeta Dielli (mars 1909) shprehet se së shpejti do të botojë një përmbledhje nën titullin Kandili i kuq . Por, ky libër nuk e pa dritën e botimit as atëherë e as më vonë. Fatkeqësisht sot nuk njohim përmbajtjen e këtij vëllimi që Konica do të botonte.
Konica në gjithçka që vepronte ishte i habitshëm. Si edhe në këtë çështje: një personalitet i madh, një monument i gjallë kulturor dhe atdhetar, ku Faik Konica nuk la asnjë vepër të botuar në gjallje të vet, përveç një vëllimi që përmban përkthime të përrallave arabe, Njëmijë e një net , të cilat ai i solli në shqip me titullin Nën hijen e hurmave .
Në bibliografinë e letërsisë shqiptare, emri i Konicës nuk figuron me asnjë vepër origjinale të dalë nga dora e tij. Konica, për fat të keq, shkroi pak letërsi të mirëfilltë, por si kritik, eseist, publicist dhe politikan, ai pati ndikim shumë të fortë në zhvillimin e kulturës te ne.
Me shkrimet e shumta të botuara nëpër organe shtypi të ndryshme dhe mbi të gjitha të botuara në revistën që ai e formësoi e i dha jetë, Albania , bëri që kultura shqiptare dhe letërsia shqipe të njihej e të vlerësohej në qarqe të ndryshme nëpër Europë. Fan Noli ka shkruar për revistën Albania : “Është enciklopedia e rilindjes së kombit shqiptar”.
Faik Konica, në kohën e sotme, qëndron mes së njohurës dhe të panjohurës. Nuk njohim pothuajse asnjë nga prodhimtaria e Konicës publicist.
Konsiderohet “e humbur” komedia Mustaqet që u shfaq prej një grupi diletant në Boston në vitin 1923, përkthimin e veprës së Shekspirit Nata e dymbëdhjetë , si dhe Reomeo e Zhuljeta ; nuk njohim tregimin Vallëzimi i shqiptarëve , fragmente të Iliadës dhe Odisesë që Konica ka përkthyer nga greqishtja e vjetër dhe sa e sa shkrime, artikuj e libra të tjerë që ai ka botuar nëpër botë apo që akoma sot ndoshta janë stok në arkivin e kishës së Shën Gjergjit apo edhe në zyrat e Federatës Vatra .
Por, të flasim pak për Konicën si publicist. Faiku e çmonte shumë këmbimin e lirë të ideve. Në faqet e Albania -s ai kishte rezervuar shtylla, të cilat i vuri në dispozicion të kundërshtarëve të tij, të cilëve u kundërvihej me zgjuarsi dhe argumente.
Konica kritikonte shpërthimet vulgare apo të pamotivuara të nacionalizmit dhe, duke qenë me formim perëndimor, e kishte të vështirë të pajtohej me romantikun Frashëri. Konica ka shkruar arritjet dhe mangësitë që ka krijimtaria naimiane. Edhe pse, sipas Konicës, poezia e Frashërit ishte e papërpunuar, Faiku nuk mundohej që ta zhvishte nga vlerat krijimin e Naimit.
Stili i rrjedhshëm që përdori ai bashkë me Nolin, bëri që të perfeksionohej proza e dialektit toskë, e folme kjo që vite më vonë do të ishte baza e gjuhës së sotme letrare shqipe. Spontaniteti dhe përsosmëria e prozës së Konicës, aprovohet dhe pëlqehet nga të gjithë.
Nga vëllimet që në frontespic mbajnë për autor emrin e Faik Konicës, përmend Shqipëria, kopsht shkëmbor i Europës Juglindore , botuar me interesimin e publicistit Qerim Panariti më 1957 në Boston; Nën hijen e hurmavet ; Doktor Gjëlpëra zbulon rrënjët e dramës së Mamurrasit etj.
Vepra që mund të quhet si përfaqësuese e stilit të Konicës pa dyshim që përmendet romani i papërfunduar Doktor Gjëlpëra zbulon rrënjët e dramës së Mamurrasit . Ngjarja që e shtyu Konicën për të shkruar këtë vepër interesante është vrasja gabimisht e dy turistëve amerikanë në afërsi të Mamurrasit, në mesin e vitit 1924.
Për këtë u ndie edhe një incident diplomatik mes qeverisë amerikane dhe asaj të kryesuar nga Fan Noli. Duke shfrytëzuar faktin se kabineti i Nolit u tregua shumë i butë më Ahmet Zogun (që mendohej gabimisht se ishte shkaktari i vrasjes së turistëve), Konica filloi të shkruajë Dr.
Gjëlpërën … dhe ta botojë atë si fillim pjesë-pjesë në faqet e Diellit , gazetës më të madhe të shqiptarëve të Amerikës, themelues i së cilës ishte ai vetë. Pas një viti, kur Konica i rregulloi marrëdhëniet me përfaqësuesit e Zogut e me vetë atë, e ndërpreu botimin e ndodhisë së cilës me aq interes i dha titullin thumbues Doktor Gjëlpëra …
Mendime të vyera Konica ka dhënë për gjuhën shqipe, për formësimin e saj dhe karakteret (fonemat). Që në vitin 1897, Konica mendon për formimin e një gjuhe kombëtare të kodifikuar dhe të njehsuar, e cila do të shërbejë më tej në perfeksionimin e kulturës dhe shkollës kombëtare.
Këto ide interesante dhe të çmuara, Konica i përcjell në faqet e revistës së tij Albania , në artikullin Për themelimin e një gjuhe letrarishte shqip . Propozimi i Konicës për njehsimin e alfabetit vinte natyrshëm, sipas tij. Ai sugjeronte zgjidhjen më të kuptueshme për të gjithë, shkrirjen dhe pastaj njehsimin shkallë-shkallë të dialekteve toskë e gegë.
Faik Konica ishte partizan i idesë që gjuha shqipe duhej shkruar me germa latine dhe ishte kundër propozimeve të germave arabe etj. Nëse kthejmë sytë nga profili tjetër i Konicës, do të shohim se ai ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në zhvillimin e gazetarisë dhe botimit të periodikëve në shqip.
Përveç botimit të “enciklopedisë së Rilindjes” – Albania – Konica ka meritën se formësoi dhe u dha jetë edhe disa organeve të tjera të shtypit shqiptar, si p.sh. shtojca e revistës Albania me titull Albania e vogël , Trumpeta e Krujës , Dielli , Shqiptari i Amerikës etj.
Konica, fituesi i laureatit “Kapela e Lartë e diplomatit të ditur”, vdiq në Uashington më dhe u varros në varrezat Forest-Hills në Boston. Ky ishte polemisti i rreptë me një qartësi mendimi që s’ka shok në botën shqiptare, krijuesi me një bagazh të jashtëzakonshëm, por që siç thotë Noli: “Çdo punë që e zente me dorë, nuk e çonte kurrë në funt”.
Gjithsesi ky mbetet Konica, kolosi i letrave shqipe për aq sa i kontribuoi atyre dhe për leksionet e vyera që dha në drejtim të shkrimit dhe punimit të esesë, menyja “new entry” në vazhdën e krijimeve shqiptare.