Debati mbi marrëdhënien ndërmjet identitetit “kosovar” dhe atij shqiptar kërkon, para së gjithash, dallimin ndërmjet identitetit etnik dhe identitetit shtetëror.
Teza qendrore e këtij shkrimi është se në Kosovë identiteti etnik shqiptar dhe identiteti shtetëror kosovar nuk janë domosdoshmërisht alternativa që përjashtojnë njëra-tjetrën, por dy forma të ndryshme përkatësie që mund të bashkëjetojnë te i njëjti individ.
“Shqiptaro” lidhet kryesisht me historinë, kulturën, gjuhën dhe vetëdijen etnike, ndërsa “kosovare” me shtetin, qytetarinë dhe përkatësinë politike ndaj Republikës së Kosovës. Për këtë arsye, çështja duhet të trajtohet përmes koncepteve të shkencave politike, sociologjisë dhe të drejtës kushtetuese, e jo vetëm përmes interpretimeve politike apo polemikave identitare.
Në kuptimin klasik, kombi ndërtohet mbi elemente si historia e përbashkët, gjuha, kultura, tradita, kujtesa kolektive dhe vetëdija e përkatësisë, jo vetëm mbi ekzistencën e një territori apo shteti. Historia njeh raste kur komunitete kanë ruajtur identitetin kombëtar edhe pa pasur shtet të pavarur, duke treguar se kombi dhe shteti nuk janë gjithmonë të njëjta.
Nacionalizmi modern i shekullit XIX solli idenë e lidhjes së ngushtë ndërmjet kombit dhe shtetit, ku shteti shihej shpesh si shprehje politike e një kombi të caktuar. Megjithatë, zhvillimi historik ka krijuar modele të ndryshme: ekzistojnë shtete shumëkombëshe, ndërsa ka edhe kombe të ndara ndërmjet disa shteteve.
Prandaj, marrëdhënia ndërmjet identitetit kombëtar dhe atij shtetëror nuk mund të shpjegohet përmes një modeli të vetëm. Këto dallime teorike janë veçanërisht të rëndësishme në rastin e Kosovës, ku historia politike ka ndikuar në mënyrën se si janë formësuar perceptimet mbi identitetin, autonominë dhe sovranitetin.
Shqiptarët e Kosovës, veçanërisht pas ndryshimeve kushtetuese të viteve 1971–1974, gëzonin një nivel të konsiderueshëm autonomie brenda ish-Jugosllavisë, megjithëse jo statusin e republikës.
Pas suprimimit të autonomisë në vitin 1989 dhe gjatë administrimit ndërkombëtar pas vitit 1999, u krijuan përvoja të reja politike që ndikuan në marrëdhënien ndërmjet qytetarëve, institucioneve dhe konceptit të shtetit. Ndërtimi i shtetit të Kosovës pas vitit 2008 ka sjellë edhe zhvillimin e një identiteti shtetëror të lidhur me qytetarinë kosovare.
Ky identitet nuk synon domosdoshmërisht zëvendësimin e identiteteve etnike ekzistuese, por lidhet me përkatësinë ndaj një strukture të re politike dhe institucionale. Në një demokraci funksionale, legjitimiteti buron nga qytetarët, ndërsa institucionet kanë përgjegjësinë të përfaqësojnë vullnetin e tyre.
Partnerët ndërkombëtarë kanë luajtur rol të rëndësishëm në ndërtimin e shtetit të Kosovës, por funksionimi demokratik i institucioneve mbetet përgjegjësi e qytetarëve dhe institucioneve vendore. Nga kjo perspektivë, “shqiptari” përfaqëson kryesisht një identitet etno-kulturor, ndërsa “kosovare” përdoret kryesisht si identitet shtetëror ose qytetar i lidhur me Republikën e Kosovës.
Një individ mund të jetë njëkohësisht shqiptar për nga përkatësia etnike dhe kosovar për nga shtetësia, ashtu siç ndodh në shumë shoqëri ku identitetet etnike dhe shtetërore ndërthuren. Pikërisht kjo bashkëjetesë e identiteteve përbën një nga karakteristikat e shoqërive moderne, ku përkatësia kulturore dhe ajo politike nuk janë domosdoshmërisht të njëjta.
Tensionet shfaqen atëherë kur një identitet synon të zëvendësojë, mohojë ose imponojë tjetrin. Në një shoqëri demokratike, identiteti mbështetet në të drejtën e vetëidentifikimit, e cila është pjesë e parimeve themelore të të drejtave të njeriut.
Asnjë identitet nuk duhet të përcaktohet përmes detyrimit politik apo presionit shoqëror, sepse përkatësia identitare lidhet me përvojën personale dhe kolektive të individëve. Prandaj, çështja kryesore nuk është përcaktimi i epërsisë së një identiteti ndaj tjetrit, por ndërtimi i një kulture politike që pranon se identiteti etnik dhe ai shtetëror mund të ekzistojnë paralelisht.
Në rastin e Kosovës, sfida është krijimi i një ekuilibri ndërmjet trashëgimisë etno-kulturore dhe përkatësisë qytetare ndaj shtetit. Një shoqëri demokratike nuk kërkon që qytetarët të zgjedhin ndërmjet identitetit të tyre etnik dhe atij shtetëror, por u garanton mundësinë t’i shprehin të dyja në mënyrë të lirë dhe të barabartë.
Në fund, identiteti nuk është pronë e partive politike dhe as objekt i imponimit ideologjik. Ai është një e drejtë personale dhe kolektive, e formësuar nga historia, kultura, qytetaria dhe vullneti i lirë i individit. Në Kosovë, pranimi i faktit se identiteti shqiptar dhe ai kosovar mund të bashkëjetojnë është një parakusht për një shoqëri më demokratike dhe gjithëpërfshirëse.
Forca e shtetit nuk qëndron në zëvendësimin e identiteteve ekzistuese, por në aftësinë për t’i bashkuar qytetarët rreth institucioneve të përbashkëta, duke respektuar larminë e përkatësive të tyre.