Analisti i politikave publike dhe njohësi i Ballkanit Perëndimor, Jasmin Mujanoviç, vlerëson se bllokada institucionale në Kosovë po dëmton stabilitetin politik, klimën për investime dhe avancimin e marrëdhënieve strategjike me partnerët ndërkombëtarë.
Sipas tij, ndonëse rezultati zgjedhor i ka dhënë Vetëvendosjes një mandat të qartë qeverisës, procesi i zgjatur i formimit të institucioneve po krijon pasoja të panevojshme për vendin. Mujanoviç thekson se administrata amerikane po ndjek një qasje më të orientuar drejt investimeve dhe biznesit në Ballkan, por paralajmëron se kjo duhet të shoqërohet me transparencë dhe sundim të ligjit.
Ai shpreh shqetësim për thellimin e bashkëpunimit të Serbisë me Kinën dhe Rusinë, duke e cilësuar këtë zhvillim si sfidë serioze për sigurinë rajonale dhe interesat perëndimore.
Duke folur për situatën në veri të Kosovës, ai vlerëson profesionalizmin e institucioneve të sigurisë gjatë rastit të Banjskës, por paralajmëron se incidente të ngjashme mbeten të mundshme, ndaj Kosova duhet të vazhdojë forcimin e kapaciteteve të saj mbrojtëse dhe bashkëpunimin me NATO-n dhe partnerët ndërkombëtarë.
Intervisa e plotë: “Bota sot”: Kosova po përballet me një bllokadë të zgjatur institucionale. Si e vlerësoni ndikimin e kësaj situate në stabilitetin politik dhe në pozitën ndërkombëtare të vendit?
Jasmin Mujanoviҫ: Pyetja juaj e parë, politologu brenda meje do të thoshte se kemi një rast disi të çuditshëm në situatën e Kosovës, sepse ndryshe nga situatat e tjera ku keni një sërë zgjedhjesh të parakohshme për shkak se nuk ka shumicë të qartë parlamentare, në rastin e Kosovës, ne në fakt e kemi atë.
Dua të them, është shumë, shumë e qartë se Vetëvendosja ka një mandat të qartë qeverisës. Ata kanë një shumicë të konsiderueshme në legjislaturë.
Ata nuk janë në gjendje ta përkthejnë këtë në, le të themi, qeverisje të qëndrueshme për momentin për shkak të veçorive të procesit të formimit të qeverisë sipas Kushtetutës, por nga një këndvështrim thjesht, le të themi, matematik, situata është mjaft e qartë. Shumica dërrmuese e votuesve duan të largohen nga vendi.
Tani, dikush mund të ketë këtë ose atë kritikë ndaj partisë, dhe kjo është plotësisht legjitime për votuesit dhe qytetarët njësoj, dhe në të vërtetë për opozitën.
Por unë, në të njëjtën kohë, mendoj se në veçanti nga perspektiva e opozitës, në studimet demokratike ekziston koncepti i politikës së përgjegjshme të opozitës, ose ajo që në sistemin e Westminsterit dikush do ta quante opozita besnike e Madhërisë së Tij.
Mendoj se sapo të bëhet e qartë, siç është absolutisht e qartë në këtë pikë, se Vetëvendosja ka shumicën qeverisëse, mendoj se ka mënyra që opozita ta lejojë partinë të qeverisë pa e mbështetur domosdoshmërisht programin e saj.
Mund të bësh një marrëveshje furnizimi dhe besimi që thotë: “Në rregull, qytetarët meritojnë një mundësi për të pasur një qeveri, dhe pastaj, pas tre, katër vitesh, do të kemi një tjetër përpjekje për të bindur votuesit se do të bënim një punë më të mirë”. Mendoj se, për fat të keq, ky proces është zvarritur për kaq shumë kohë.
Pavarësisht faktit që Vetëvendosja në praktikë ka një mandat teknik, ka një qeveri teknike ku ata janë ende në gjendje të bëjnë mjaft, kjo ende po dëmton shumë, mendoj në veçanti, mundësitë e mundshme të biznesit dhe mundësitë e investimit në republikë nga investitorët e jashtëm.
Dhe mendoj se ndoshta kërcënimi më i rëndësishëm dhe akut është se deri në çfarë mase kjo situatë po vonon marrëveshjet e mëdha të mbrojtjes midis qeverisë, Prishtinës dhe ndoshta partnerëve rajonalë dhe ndërkombëtarë. Pra, e shkurtra dhe e ëmbël është se padyshim qytetarët meritojnë qeverisje të qartë dhe efektive.
Mendoj se e kemi kaluar mirë momentin kur kjo është një domosdoshmëri, dhe në të vërtetë, një zgjedhje tjetër do të ishte një shtyrje e kufijve të absurditetit. “Bota sot”: Si e shihni qasjen e administratës amerikane ndaj Kosovës dhe Serbisë? A prisni ndonjë ndryshim në politikën e SHBA-së ndaj rajonit?
Jasmin Mujanoviҫ: Sa i përket politikës së SHBA-së ndaj dialogut dhe përkatësisht Kosovës dhe Serbisë, si dhe të gjithë rajonit, administrata e ka bërë shumë të qartë se ka një pikëpamje të orientuar drejt biznesit për Ballkanin Perëndimor. Ka një pikëpamje të orientuar drejt biznesit për pjesën më të madhe të marrëdhënieve të saj ndërkombëtare.
Presidenti e ka bërë këtë të qartë në mënyrë transparente, Sekretari i Shtetit e ka bërë këtë të qartë në mënyrë transparente. Është shumë e qartë nga llojet e marrëveshjeve dhe nga llojet e prioriteteve që ata po ndjekin në të gjithë rajonin se ky është një prioritet.
Natyrisht, për shembull, në rastin e Bosnjës, po shohim disa aspekte potencialisht alarmuese të një qasjeje të tillë, veçanërisht në lidhje me rivendosjen e marrëdhënieve të SHBA-së me regjimin separatist në Banja Luka.
Megjithatë, duke thënë këtë, mendoj se për pjesën më të madhe për qeverisjen rajonale, ky lloj qasjeje “investimi i parë, biznesi i parë” nga administrata duhet të jetë në parim një mundësi sepse në disa mënyra është një fletë e bardhë dhe qeveritë rajonale nuk kanë pasur një fletë të bardhë me asnjë administratë amerikane për një kohë shumë të gjatë.
Dhe kështu bëhet çështje se kush do t’i bëjë ofertën më të mirë Shteteve të Bashkuara dhe kush padyshim do të bëjë një ofertë që do të jetë në përputhje me kërkesat rregullatore, ligjore dhe të sundimit të ligjit dhe demokratike të këtyre politikave përkatëse, apo jo?
Dua të them, mendoj se kemi parë disa qeveri, përfshirë Serbinë dhe ndoshta së fundmi edhe në Shqipëri, të përpiqen të ndërmarrin veprime të caktuara rregullatore duke ndjekur procese shumë jotransparente me investitorët amerikanë. Nuk mendoj se kjo është në dobi të qeverive lokale dhe sigurisht publikut lokal.
Në fund të fundit, në fakt nuk mendoj se do të jetë edhe në interes të Shteteve të Bashkuara. Sepse Shtetet e Bashkuara dhe kjo administratë do të donin që këto marrëveshje të realizoheshin dhe të përfundonin. Dhe praktikisht në çdo rast, ato do të arrijnë atë pikë vetëm pas përfundimit të kësaj administrate, apo jo?
Të gjitha projektet që po negociohen tani, do të duhen të paktën 3 deri në 5 vjet, në disa raste më shumë, për t’u realizuar. Pra, kjo, për nga përkufizimi, do të thotë që aspekte të rëndësishme të përfundimit të tyre do të varen nga administratat e ardhshme, qofshin ato republikane, qofshin ato demokrate, nuk ka shumë rëndësi. Ato do të jenë detyrë e administratave të ardhshme.
Pra, për ta bërë këtë proces të qëndrueshëm, në të vërtetë duhet të siguroheni që ato po bëhen në përputhje me sundimin e ligjit, me transparencë, me protokollet e prokurimit publik, të gjitha ato gjëra që, e dini, investitorët e mëdhenj padyshim kanë nevojë dhe i kërkojnë nga qeveritë lokale. Pra, në këtë kuptim, siç thashë, ka disa aspekte shqetësuese, mendoj, me politikën aktuale.
Ne po e shohim këtë mbi të gjitha në BIAH, por në të njëjtën kohë, e dini, askush nuk duhet të nxitohet ‘ta hedhë fëmijën me ujin e banjës’. Ka ende mundësi gjithsesi. “Bota sot”: Serbia vazhdon të zhvillojë lidhje të ngushta me Rusinë dhe Kinën. Sa paraqet kjo një sfidë për sigurinë e Ballkanit Perëndimor?
Jasmin Mujanoviҫ: Mendoj se çështja e Kinës, si në rastin e Serbisë, ashtu edhe në veçanti me entitetin e RS në Bosnjë, është e rëndësishme dhe ndoshta është kritika më e rëndësishme e qasjes që sapo përshkrova, si kjo qasje që biznesi i vë në plan të parë që ka ndjekur SHBA-ja. Kjo është e gjitha në rregull, apo jo?
Kjo është e gjitha në rregull, përveç kur e gjeni veten në një situatë, siç kemi në rastin e Bosnjës, ku u kemi ofruar lehtësim të sanksioneve autoriteteve separatiste në Banja Luka, të cilat në të njëjtën kohë mbështeten ndjeshëm politikisht dhe financiarisht nga Republika Popullore e Kinës. Pra, ky është një shqetësim i madh.
Ky është një shqetësim i madh para së gjithash për Shtetet e Bashkuara, të cilat e konsiderojnë Kinën si kundërshtaren e tyre më të rëndësishme gjeopolitike.
Dhe kështu, nëse po krijoni një situatë ku në mënyrë efektive po e çlironi një aleat kinez nga lloji i fushatës së presionit dhe sanksioneve financiare dhe të tjera politike që po e mbanin të mbyllur, që në fakt po e çonin në pikën e rrënimit politik, gjë që me sa duket do të ishte në interes jo vetëm të qeverisë në Sarajevë, por edhe të Shteteve të Bashkuara, duhet të ngrihen pyetje shumë serioze se pse Shtetet e Bashkuara në thelb po e shpëtojnë një aleat kinez nga shpërthimi.
Kur e shohim Serbinë konkretisht, situata është gjithashtu jashtëzakonisht alarmante. Tani kemi një situatë ku Serbia është në prag të një prokurimi të madh të avionëve luftarakë kinezë. Nga Kina, apo jo?
Dhe do të bëhej forca e parë ajrore në Evropë që ka atë lloj flote, gjë që përveç faktit se padyshim do ta bënte atë plotësisht të papajtueshme me NATO-n dhe madje edhe me BE-në, dua të them, ngre shqetësime shumë, shumë serioze për faktin se Kina do të kishte një pikëmbështetje ushtarake shumë të rëndësishme tani në vetë Evropën.
Këto janë pyetje shumë serioze që nuk mund të shtyhen ose të injorohen, siç kanë ndodhur, mendoj unë, për fat të keq nga administratat e kaluara, dhe se ne mund të vazhdojmë të punojmë kolektivisht nën iluzionin se Aleksandar Vuçiç është, e dini, një konferencë e mirë ose një bisedë e mirë larg të qenit papritur një liberal evropian. Nuk është kështu.
Nëse ka pasur ndonjë gjë gjatë dy ose tre viteve të fundit, çfarëdo lloj moderimi të vogël që kemi parë në marrëdhëniet e tij me Rusinë, kjo është më shumë se e sajuar në marrëdhëniet e tij me Kinën.
Pra, në këtë kuptim, gjurma strategjike në rritje e Kinës në Serbi dhe në entitetin e RS është diçka për të cilën politikëbërësit amerikanë, veçanërisht në Kongres, mendoj se duhet të jenë shumë më të vetëdijshëm dhe duhet t’i kushtojnë shumë më tepër vëmendje. “Bota sot”: Sa rrezik ekziston që tensionet politike në veri të Kosovës të rikthehen në një krizë sigurie?
Jasmin Mujanoviҫ: Lajmi i mirë nga Banjska ishte se Shërbimet e Sigurisë së Kosovës treguan se ishin një forcë shumë e aftë dhe profesionale, se mund të mbronin integritetin territorial të shtetit të Kosovës dhe rendin e saj kushtetues. Tani, padyshim, kërcënimi mbetet i rëndësishëm.
Vazhdon të thuhet se Serbia është absolutisht e gatshme të përdorë të gjitha llojet e mjeteve, klandestine dhe të tjera, për të nxitur paqëndrueshmëri të konsiderueshme në rajon, në Kosovë, në Bosnjë, në Mal të Zi, në të gjithë rajonin. Dhuna, për fat të keq për ta, mbetet ende një mjet në arsenalin e tyre. Tani, nuk është lloji i dhunës që pamë gjatë viteve 1990.
Mendoj se ajo epokë nuk ka gjasa të kthehet në afat të shkurtër dhe të mesëm. Mbi të gjitha sepse Serbia nuk e ka më atë kapacitet dhe gjithashtu çdo shtet në rajon është dukshëm më i mbrojtur dhe i armatosur mirë. Ka thjesht një barazi më të madhe, një ekuilibër më të madh pushteti në të gjithë sektorin sesa ekzistonte në vitet 1990.
Në vitet 1990, Serbia kishte çdo avantazh të mundshëm ushtarak dhe në fund të fundit ishte ende e paaftë të arrinte qëllimet e saj në Bosnjë, në Kosovë. Ne i dimë cilat ishin rezultatet, padyshim, si në aspektin e gjenocidit ashtu edhe të krimeve kundër njerëzimit, por në fund të fundit, Serbia nuk ishte në gjendje të realizonte qëllimet e saj.
Mendoj se nga kjo perspektivë, duhet të jemi të kujdesshëm, duhet të jemi të shqetësuar. Incidentet në stilin e Banjskës, për fat të keq, mbeten shumë të mundshme.
Deri në një farë mase, ishim mjaft me fat në Banjskë, ajo situatë mund të kishte qenë dukshëm më e keqe, pavarësisht kapaciteteve të Forcave të Sigurisë së Kosovës, por është një situatë që mund të ishte bërë dukshëm më e paqëndrueshme, më vdekjeprurëse, më e përgjakshme.
Diçka e tillë, për shembull, që të ndodhte në Bosnjë do të ishte shumë më e rrezikshme dhe shumë më e përgjakshme që në fillim. Situata në disa mënyra këtu është shumë më e tensionuar, shumë më akute, pavarësisht ndoshta një procesi më të zgjatur të një lloji të caktuar, le të themi, kuazi-Lufte të Ftohtë që ka vazhduar në veri të Kosovës për disa vite.
E gjitha kjo do të thotë se mendoj se mësimi ose mesazhi për udhëheqësit dhe politikëbërësit e Kosovës është se duhet ta merrni shumë seriozisht sigurinë e Republikës së Kosovës. Duhet të bëni investime të vazhdueshme në aftësitë mbrojtëse të shtetit. Mendoj se qeveria shtetërore ka bërë një punë mjaft të mirë në këtë drejtim.
Dua të them, mendoj se prokurimi i Javelins ishte shumë domethënës. Investimi në aftësitë e dronëve të Kosovës është shumë domethënës. Mendoj se trajnimi i ndërveprimit me KFOR-in dhe aleatët e tjerë të NATO-s është jashtëzakonisht i rëndësishëm dhe jashtëzakonisht i rëndësishëm.
Dhe siç thashë, jo vetëm prokurimi shtesë i teknologjive të sofistikuara të mbrojtjes dhe teknologjive të sigurisë, por edhe zhvillimi i një industrie mbrojtëse vendase sigurisht që duhet të jetë një përparësi për Kosovën. Dhe kjo është e vërtetë në të gjithë rajonin, apo jo? Dua të them, është po aq përparësi edhe për Bosnjën.
Bosnja është në një pozicion relativisht më me fat sepse ka një marrëdhënie formale institucionale me NATO-n. Pranimi i saj në NATO është pa dyshim përparësia e saj më e rëndësishme strategjike, shumë më shumë, shumë më e rëndësishme se anëtarësimi në BE, i cili në çdo rast nuk është në horizont.
Por për Kosovën, duke mos pasur këtë mundësi, ekziston ende mundësia për të punuar kokë më kokë me aleatët dhe partnerët e NATO-s për të zhvilluar, siç thashë, ndërveprimin, aftësitë mbrojtëse, për të bërë trajnime skenarësh, etj., etj. Kjo, mendoj unë, padyshim duhet të jetë përparësi nga dimensioni i sigurisë.
Nga lloji më i gjerë i dimensionit politik demokratik, padyshim zhvillimi dhe investimi i vazhdueshëm në sundimin e ligjit dhe demokratizimin dhe transparencën dhe llogaridhënien dhe besimin publik në një farë mase pothuajse është e vetëkuptueshme. Por ja ku është.