Rasti i fundit që ka ngritur dyshime rreth produkteve të kompanisë Vita ka prodhuar më shumë polemika sesa informacion. Fatkeqësisht, qytetarët vazhdojnë të mbeten në mjegull, mes deklaratave politike, interpretimeve mediatike dhe mungesës së sqarimeve profesionale nga institucionet përgjegjëse.
Më shqetësues se vetë dyshimet është fakti se publiku vazhdon të mos ketë informacion të plotë, teknik dhe të dokumentuar. Në mungesë të transparencës, hapësira mbushet me spekulime, politizim dhe humbje të besimit. Duhet theksuar që në fillim: dyshimi nuk është provë dhe nuk është fajësi. Por, po aq e vërtetë është se dyshimet serioze nuk mund të injorohen.
Ato duhet të hetohen në mënyrë profesionale, të pavarur dhe transparente. Standardet që duhet të përdoren si referencë, në kontekstin konkret përqendrimi kryesisht bie në legjislacionin dhe rregullat e Bashkimit Evropian.
Kjo për arsye se sistemi ligjor i Kosovës dhe rregullatori është i harmonizuar ose është në proces harmonizimi me acquis communautaire, dhe produktet në fjalë nuk janë të destinuara për tregun amerikan. Modelet e tjera ndërkombëtare mund të shërbejnë vetëm si referencë plotësuese për krahasim, por jo si bazë kryesore vlerësimi.
Në BE, legjislacioni për sigurinë ushqimore bazohet në Regulloren EC Nr. 178/2002 \(https://eur\-lex\.europa\.eu/legal\-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002R0178\), e cila vendos parimet themelore si analiza e rrezikut, përgjegjësia e operatorit dhe gjurmueshmëria.
Po ashtu, kontrollet zyrtare rregullohen nga Regullorja EU 2017/625 \(https://eur\-lex\.europa\.eu/legal\-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32017R0625\), ndërsa informacioni për konsumatorët nga Regullorja EU Nr. 1169/2011 \(https://eur\-lex\.europa\.eu/legal\-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32011R1169\). Këto janë bazat ligjore që duhet të merren si referencë në çdo analizë apo vlerësim.
Në një shtet që synon standardet evropiane dhe ndërkombëtare të sigurisë ushqimore, publiku nuk duhet të ushqehet me spekulime, por me fakte të verifikuara. Është me rëndësi të theksohet se ngritja e dyshimeve nuk nënkupton automatikisht fajësi. Dyshimet janë arsye për hetim profesional, jo për gjykim publik.
Pikërisht mbi këtë parim funksionojnë autoritetet serioze të sigurisë ushqimore, si Administrata Amerikane e Ushqimit dhe Barnave (FDA). Nëse një rast i tillë do të hetohej sipas praktikave të FDA-së, inspektorët nuk do të mjaftoheshin vetëm me marrjen e disa mostrave.
Ata do të kontrollonin të gjithë zinxhirin e prodhimit: dokumentacionin ditor dhe javor, furnizimin me lëndë të para, formulat e prodhimit, procedurat e pastrimit dhe sanitizimit, analizat laboratorike, si dhe gjurmueshmërinë e loteve. Pikërisht gjurmueshmëria e loteve është një nga mekanizmat më të rëndësishëm të kontrollit.
Çdo lot prodhimi duhet të ketë identitetin e vet: kur është prodhuar, cilat lëndë të para janë përdorur, kush ka qenë përgjegjës për prodhimin, cilat analiza janë kryer dhe ku është shpërndarë produkti. Kjo mundëson që, nëse konstatohet një problem, të identifikohet menjëherë burimi i tij dhe të tërhiqet vetëm loti i prekur, pa krijuar panik të panevojshëm.
Po aq të rëndësishme janë edhe procedurat e pastrimit të linjave të prodhimit. Nëse në të njëjtin impiant prodhohen qumësht, produkte të tjera të qumështit dhe lëngje frutash, duhet të ekzistojnë prova të dokumentuara se linjat janë pastruar dhe sanitizuar sipas standardeve ndërmjet çdo cikli prodhimi.
Kjo nuk është formalitet administrativ; është një kërkesë themelore për mbrojtjen e konsumatorit. Nëse analizat laboratorike dhe dokumentacioni do të tregonin mospërputhje ndërmjet përbërjes reale të produktit dhe asaj që deklarohet në etiketë, ose mangësi në proceset e prodhimit dhe sanitizimit, atëherë autoritetet do të kishin bazë për të marrë masa administrative, si pezullimi i përkohshëm i prodhimit, tërheqja e produkteve nga tregu dhe kërkimi i masave korrigjuese.
Nëse më pas do të provohej mashtrim i qëllimshëm ose falsifikim dokumentacioni, çështja mund të kalonte në kompetencën e organeve të ndjekjes penale, të cilat vendosin mbi përgjegjësinë sipas ligjit. Prandaj, thelbi i debatit nuk duhet të jetë mbrojtja apo dënimi paraprak i një kompanie. Thelbi duhet të jetë transparenca institucionale. Qytetarët kanë të drejtë të dinë: Çfarë u analizua?
Cilat ishin rezultatet laboratorike? A u verifikuan regjistrat e prodhimit? A u kontrolluan procedurat e sanitizimit? A funksiononte gjurmueshmëria e loteve? Cilat masa janë marrë dhe mbi çfarë baze ligjore? Vetëm përgjigjet e dokumentuara ndaj këtyre pyetjeve mund ta rikthejnë besimin e publikut. Siguria ushqimore nuk është çështje politike.
Ajo është çështje e shëndetit publik, e besimit të konsumatorit dhe e funksionimit të shtetit ligjor. Kur institucionet komunikojnë me profesionalizëm dhe transparencë, qytetarët ndihen të mbrojtur. Kur mungon informacioni zyrtar, boshllëku mbushet me spekulime, polarizim dhe mosbesim. Besimi nuk ndërtohet me konferenca për shtyp dhe as me polemika në rrjetet sociale.
Besimi ndërtohet me laboratorë të akredituar, dokumentacion të verifikueshëm, transparencë institucionale dhe zbatim të barabartë të ligjit për çdo operator ekonomik. Qytetarët nuk kërkojnë asgjë më shumë sesa të drejtën elementare për të ditur se produkti që vendosin në tryezën e familjes është pikërisht ai që premton etiketa. Kjo nuk është vetëm çështje cilësie.
Është çështje e shëndetit publik, e besimit në institucione dhe e sundimit të ligjit. Konsumatori nuk kërkon privilegje. Ai kërkon diçka shumë të thjeshtë: që produkti që blen të jetë pikërisht ai që premton etiketa, të jetë prodhuar sipas standardeve dhe që institucionet ta mbrojnë me profesionalizëm, pa presion politik dhe pa fshehur të vërtetën.