Historia politike e Jugosllavisë socialiste ndërmjet viteve 1966 dhe 1974 përbën një nga periudhat më të rëndësishme dhe më komplekse të zhvillimit të federatës jugosllave. Brenda vetëm tetë vjetësh, shteti që ishte ndërtuar mbi një model relativisht të centralizuar pas Luftës së Dytë Botërore kaloi në një proces të thellë decentralizimi, federalizimi dhe riorganizimi kushtetues.
Në qendër të kësaj kthese qëndronte rënia politike e Aleksandar Rankoviqit në Plenumin IV të Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, të mbajtur në Brione më . Rankoviqi nuk ishte një funksionar i zakonshëm.
Ai kishte qenë një nga njerëzit më të fuqishëm të sistemit të Titos, përgjegjës për aparatin e sigurimit shtetëror dhe një figurë kryesore e krahut centralist të Partisë. Prandaj, largimi i tij nuk ishte thjesht ndëshkim personal për një funksionar të shërbimit sekret. Ai shënoi një kthesë të madhe në ekuilibrin e brendshëm të pushtetit jugosllav. Pyetja historike është: pse ra Rankoviqi?
A ishte shkaku kryesor keqpërdorimi i UDB-së, survejimi dhe përgjimi i vetë Titos dhe udhëheqjes së lartë? Apo ishte politika represive e aparatit të sigurimit ndaj shqiptarëve, sidomos në Kosovë?
Apo, më thellë, rënia e tij ishte pjesë e një konflikti politik midis dy koncepteve për të ardhmen e Jugosllavisë: një Jugosllavie më të centralizuar, ku Serbia kishte peshë të madhe, dhe një federate gjithnjë e më të decentralizuar, në të cilën republikat dhe krahinat do të fitonin kompetenca të reja?
Përgjigjja më bindëse historikisht është se të gjitha këto elemente u ndërthurën, por në nivele të ndryshme. Rankoviqi dhe modeli centralist Aleksandar Rankoviqi ishte një prej figurave themeluese të aparatit të sigurisë së Jugosllavisë së pasluftës. Për shumë vite ai ishte një nga bashkëpunëtorët më të afërt të Josip Broz Titos.
Aparati i UDB-së që ai drejtonte kishte fituar një fuqi të jashtëzakonshme. Problemi nuk ishte vetëm ekzistenca e një shërbimi të fuqishëm të sigurimit. Problemi ishte se shërbimi kishte krijuar mundësi për mbikëqyrje të gjerë të jetës politike dhe shoqërore. Në vitet para vitit 1966, UDB-ja kishte vepruar fuqishëm edhe në Kosovë.
Shqiptarët përjetuan kontrolle, hetime, survejim dhe masa të ndryshme represive, ndërsa çështja e armëve, veçanërisht aksioni i vitit 1956, la një traumë të rëndë politike e shoqërore. Studimet historike e lidhin periudhën e Rankoviqit me një politikë të sigurisë që ndaj shqiptarëve ishte veçanërisht dyshuese.
Por duhet shmangur edhe një thjeshtim tjetër: të gjitha politikat e Jugosllavisë ndaj shqiptarëve nuk mund t’i atribuohen personalisht vetëm Rankoviqit. Politika shtetërore ishte rezultat i strukturave të tëra partiake, policore dhe administrative. Prandaj, nocioni “rankoviqizëm” është më i gjerë se vetë personi Rankoviq. A ra Rankoviqi për shkak të shqiptarëve?
Kjo është një nga pyetjet më interesante të kësaj periudhe. Pas vitit 1966, në diskursin politik jugosllav u bë gjithnjë e më e qartë se aparati i sigurimit kishte kryer “deformime” dhe shkelje, veçanërisht në Kosovë. Në diskutimet politike të asaj kohe u kritikuan praktikat diskriminuese dhe shkeljet e të drejtave kushtetuese të shqiptarëve.
Në këtë kuptim, përvoja shqiptare në Kosovë u bë një nga argumentet më të fuqishme kundër sistemit të vjetër të sigurimit. Por do të ishte historikisht e pasaktë të thuhej se Rankoviqi u rrëzua vetëm sepse i kishte keqtrajtuar shqiptarët. Plenumi i Brioneve nuk ishte një gjyq për Kosovën. Ishte një betejë për kontrollin e shtetit dhe të Partisë.
Studimet historike theksojnë se çështja e Kosovës ishte pjesë e një procesi më të gjerë politik dhe se Rankoviqi u bë simbol i modelit centralist që udhëheqja e re po përpiqej ta zëvendësonte. Pra, shqiptarët nuk ishin shkaku i vetëm i rënies së Rankoviqit.
Por çështja shqiptare dhe praktikat e UDB-së në Kosovë u bënë një nga dëshmitë më të rëndësishme të dështimit të modelit rankoviqist. 3. A ishte Titoja viktimë e survejimit? Këtu gjendet çelësi i dytë i çështjes. Në vitin 1966 shpërtheu e ashtuquajtura “afera e përgjimeve”.
U ngritën akuza se aparati i sigurimit kishte përgjuar edhe Josip Broz Titon dhe persona të tjerë në udhëheqjen më të lartë. Në Plenumin e Brioneve, UDB-ja u akuzua se kishte tejkaluar kompetencat dhe se ishte ngritur mbi strukturat partiake e shtetërore. Rankoviqi u bë përgjegjësi kryesor politik i kësaj situate.
Megjithatë, edhe sot çështja e përgjimeve nuk është plotësisht e mbyllur në historiografi. Studimet arkivore kanë diskutuar natyrën dhe shkallën e përgjimit, përgjegjësinë konkrete të Rankoviqit dhe mënyrën se si çështja u përdor politikisht.
Një pjesë e literaturës e konsideron përgjimin si fakt real, ndërsa debati vazhdon mbi përgjegjësinë personale të Rankoviqit dhe mbi atë se sa e madhe ishte pjesa politike e konstruktimit të aferës. Kjo na çon te një përfundim i rëndësishëm: Titoja nuk kishte nevojë të rrëzonte Rankoviqin vetëm për shkak të shqiptarëve.
Nëse shërbimi i sigurisë kishte filluar të mbikëqyrte vetë presidentin dhe udhëheqjen e shtetit, atëherë rreziku për autoritetin personal të Titos ishte shumë më i drejtpërdrejtë. Në këtë kuptim, çështja shqiptare dhe çështja e përgjimit nuk duhet të vendosen kundër njëra-tjetrës. Ato ishin dy dimensione të së njëjtës krizë të sistemit të sigurisë.
Brionet 1966 – fundi i një epoke Plenumi IV i Brioneve ishte një pikë kthese. Rankoviqi humbi të gjitha funksionet e tij politike dhe shtetërore dhe u largua nga skena politike. Me të u goditën edhe bashkëpunëtorët e tij në strukturat e sigurimit. Por pasoja më e rëndësishme nuk ishte vetëm personale.
Me rënien e Rankoviqit, humbi fuqinë politike krahu centralist që e shihte forcimin e federatës dhe kontrollin e saj mbi republikat e krahinat si garanci të stabilitetit. Në vend të kësaj filloi të forcohej koncepti i Edvard Kardeljit për një Jugosllavi më të decentralizuar, me më shumë kompetenca për republikat, krahinat dhe strukturat e vetëqeverisjes.
Prandaj, Brioni i vitit 1966 mund të interpretohet si fillimi i federalizimit të thelluar të Jugosllavisë. Studimet e historisë politike e shohin largimin e Rankoviqit si momentin kur modeli centralist humbi një nga përfaqësuesit e tij më të fuqishëm. Kosova pas vitit 1966: nga kontrolli policor drejt emancipimit institucional Për shqiptarët e Kosovës, ndryshimi ishte i jashtëzakonshëm.
Pas vitit 1966 filloi një periudhë e re politike. Kosova nuk u bë menjëherë republikë dhe shqiptarët nuk fituan të gjitha kërkesat e tyre. Por klima politike ndryshoi. Në vitin 1967 Tito vizitoi Kosovën. Në vitet 1967–1968 filluan ndryshime të rëndësishme kushtetuese dhe institucionale.
Në vitin 1968, autoritetet federale ndërmorën ndryshime që zgjeruan kompetencat e Kosovës në fushën legjislative dhe gjyqësore dhe i dhanë përfaqësim të drejtpërdrejtë në Parlamentin Federal. Në vitin 1969 Kosova miratoi Ligjin e saj Kushtetues. Por momenti vendimtar ishin demonstratat shqiptare të vitit 1968.
Studentët dhe të rinjtë shqiptarë kërkuan më shumë të drejta kombëtare, përdorimin e flamurit, avancimin e arsimit shqip dhe, mbi të gjitha, statusin e republikës. Kërkesa për Republikën e Kosovës ishte shumë më tepër se një slogan.
Ajo shprehte një bindje të krijuar gradualisht te shqiptarët se statusi i krahinës autonome nuk garantonte barazi të plotë politike me republikat e Jugosllavisë. Demonstratat e vitit 1968 shënuan kështu kalimin e shqiptarëve nga një politikë kryesisht mbrojtëse në një politikë më aktive të kërkesës për barazi kushtetuese.
Universiteti i Prishtinës – institucioni që ndryshoi historinë Një nga rezultatet më të rëndësishme të kësaj periudhe ishte krijimi i Universitetit të Prishtinës. Universiteti u themelua në vitin 1970. Ai nuk ishte vetëm institucion arsimor. Për shqiptarët e Kosovës, universiteti u bë një institucion i emancipimit kombëtar, social, kulturor dhe intelektual.
Për herë të parë një brez i madh shqiptarësh mund të arsimohej në gjuhën shqipe në nivele të larta pa qenë i detyruar të largohej për studime në Shqipëri ose në republikat e tjera të Jugosllavisë. Kjo ndryshoi strukturën shoqërore të Kosovës. U krijua një shtresë e re profesorësh, juristësh, ekonomistësh, mjekësh, inxhinierësh, sociologësh, historianësh dhe kuadrosh të administratës.
Universiteti krijoi një elitë të re shqiptare, e cila më vonë do të luante rol të rëndësishëm në jetën politike dhe institucionale të Kosovës. Prandaj, themelimi i Universitetit të Prishtinës duhet parë jo vetëm si reformë arsimore, por si një prej rezultateve më të rëndësishme të transformimit politik pas vitit 1966.
Amendamentet kushtetuese: nga Kushtetuta e vitit 1963 drejt sistemit të vitit 1974 Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm kronologjik. Kushtetuta e Jugosllavisë e vitit 1963 ishte ende e ndërtuar mbi një strukturë ku kompetencat e krahinave ishin dukshëm më të kufizuara.
Sipas sistemit të vitit 1963, të drejtat e krahinave autonome përcaktoheshin në masë të konsiderueshme përmes republikës përkatëse. Në rastin e Kosovës, kjo nënkuptonte një varësi të fortë nga Serbia. Pas vitit 1966 filloi një proces gradual ndryshimesh kushtetuese. Ndryshimet e para u bënë në vitin 1967. Më pas erdhën ndryshimet e vitit 1968 dhe, më në fund, reforma e madhe e vitit 1971.
Duhet theksuar se Amendamentet XX–XLII u miratuan më . Ato përbënin një nga hapat më të rëndësishëm drejt federalizimit të mëtejshëm të Jugosllavisë. Çfarë sollën Amendamentet XX–XLII të vitit 1971? Amendamentet e vitit 1971 ndryshuan filozofinë kushtetuese të federatës.
Amendamenti XX formulonte një koncept të ri të sovranitetit: të drejtat sovrane realizoheshin në republikat socialiste dhe në krahinat autonome, ndërsa në federatë vetëm në ato fusha që përcaktoheshin si interes i përbashkët. Në të njëjtën kohë, Kosova dhe Vojvodina përkufizoheshin qartë si njësi autonome në kuadër të RSFJ-së dhe të Serbisë. Ky ishte një ndryshim shumë i madh.
Federata nuk ishte më thjesht një qendër që u jepte kompetenca njësive të saj. Kompetencat filluan të lëviznin nga qendra drejt republikave dhe krahinave. Edhe më e rëndësishme ishte se ndryshimet kushtetuese forcuan parimin e pëlqimit të republikave dhe krahinave në procesin e ndryshimit të Kushtetutës.
Amendamenti XXXII kërkonte pëlqimin e republikave dhe krahinave për ndryshime të rëndësishme kushtetuese. Kjo ishte baza politike dhe juridike e asaj që më vonë do të bëhej një prej karakteristikave më të rëndësishme të sistemit të vitit 1974: vendimmarrja përmes konsensusit dhe jo thjesht përmes mbivotimit.
Kryesia kolektive e Jugosllavisë – 1971 Një tjetër ndryshim historik ishte krijimi i një forme të re të udhëheqjes kolektive. Në vitin 1971 u vendos sistemi i Kryesisë kolektive të Jugosllavisë. Ky ishte një sinjal i qartë se federata po përgatitej për një të ardhme në të cilën pushteti nuk do të mbështetej vetëm te figura personale e Titos.
Në praktikë, sistemi duhej të krijonte një mekanizëm kolektiv për përfaqësimin e njësive federale. Ky proces u konsolidua më tej me Kushtetutën e vitit 1974, e cila përcaktoi Kryesinë kolektive me përfaqësim të republikave dhe krahinave autonome.
Dokumentet ndërkombëtare e përshkruajnë Kushtetutën e vitit 1974 si një hap drejt një marrëdhënieje federale-konfederale dhe theksojnë përfaqësimin e barabartë të gjashtë republikave dhe dy krahinave autonome në Kryesinë kolektive. Kështu, Titoja po përgatiste edhe Jugosllavinë pas Titos.
Viti 1974 – kulmi i transformimit Kushtetuta federale e vitit 1974 ishte kulmi i procesit të nisur në vitin 1966. Ajo e transformoi Jugosllavinë në një sistem jashtëzakonisht të decentralizuar. Republikat dhe krahinat autonome fituan kompetenca shumë më të mëdha politike, ekonomike dhe kushtetuese. Për Kosovën, ndryshimi ishte historik.
Kosova vazhdoi juridikisht të ishte “krahinë autonome” brenda Serbisë, por kompetencat që fitoi ishin shumë më të mëdha se ato të periudhës së mëparshme. Kushtetuta e Kosovës u miratua më . Ajo i dha Kosovës një shkallë të lartë autonomie kushtetuese, legjislative dhe gjyqësore.
Kosova fitoi institucionet e veta politike, ekonomike dhe gjyqësore, përfshirë Kuvendin, Qeverinë dhe sistemin gjyqësor. Në sistemin e vitit 1974, Kosova kishte kompetenca që në shumë fusha i afroheshin atyre të republikave.
Megjithatë, ekzistonte një dallim themelor: Kosova nuk kishte statusin formal të republikës dhe nuk kishte të njëjtën të drejtë kushtetuese të shkëputjes që u atribuohej republikave. Prandaj, formulimi se “Kosova u bë republikë” nuk është juridikisht i saktë. Por po aq i pasaktë do të ishte edhe pretendimi se Kosova mbeti vetëm një krahinë administrative e zakonshme.
Në praktikën politike dhe institucionale të Jugosllavisë së vitit 1974, Kosova u afrua jashtëzakonisht shumë me pozitën e një njësie federale. Çfarë fitoi Kosova? Bilanci i viteve 1966–1974 për shqiptarët e Kosovës është i rëndësishëm.
U fituan: ● zgjerimi i autonomisë politike; ● zgjerimi i kompetencave kushtetuese; ● përfaqësimi më i drejtpërdrejtë në institucionet federale; ● përdorimi dhe afirmimi më i madh i gjuhës shqipe; ● Universiteti i Prishtinës; ● zhvillimi i arsimit të lartë në gjuhën shqipe; ● krijimi i një elite të re intelektuale; ● zhvillimi i institucioneve kulturore; ● avancimi i administratës shqiptare; ● përfaqësimi më i madh i shqiptarëve në institucionet publike.
Por këto fitime nuk erdhën vetëm nga “dhurimi” politik i Beogradit. Ato ishin rezultat i ndërthurjes së disa faktorëve: ndryshimit të politikës federale pas vitit 1966, reformave të Titos dhe Kardeljit, mobilizimit politik shqiptar, demonstratave të vitit 1968, zhvillimit demografik dhe arsimor të shqiptarëve dhe nevojës së sistemit jugosllav për të krijuar një ekuilibër të ri midis kombeve dhe kombësive.
Por çfarë nuk fitoi Kosova? Këtu qëndron paradoksi historik. Kosova fitoi shumë, por nuk fitoi atë që shqiptarët kërkuan në vitin 1968: Republikën. Kjo krijoi një kontradiktë që do të shpërthente më vonë. Nëse Kosova kishte Kuvendin, qeverinë, sistemin gjyqësor, kushtetutën, universitetin, përfaqësimin federal dhe kompetenca të gjera, atëherë pse nuk kishte statusin e republikës?
Pikërisht kjo pyetje do të bëhej një nga çështjet kryesore të politikës shqiptare në vitet 1970 dhe sidomos në demonstratat e vitit 1981. Kështu, Kushtetuta e vitit 1974 ishte njëkohësisht kulm i emancipimit institucional shqiptar dhe burim i një pakënaqësie të re politike. Çfarë fitoi Serbia? Kjo pyetje është po aq e rëndësishme në një analizë serioze.
Nga perspektiva serbe, reforma e viteve 1966–1974 solli një dobësim të pozitës së Republikës së Serbisë brenda federatës, sepse Vojvodina dhe Kosova fituan kompetenca të gjera dhe lidhje më të drejtpërdrejta me federatën. Kjo krijoi atë që në politikën serbe më vonë u perceptua si “dobësim i Serbisë”.
Por nga perspektiva jugosllave, Tito dhe Kardelji e shihnin këtë jo domosdoshmërisht si dobësim të Serbisë, por si mekanizëm për të parandaluar dominimin e një njësie mbi të tjerat. Këtu qëndron një nga dilemat themelore të Jugosllavisë: A ishte decentralizimi rruga drejt barazisë së kombeve, apo rruga drejt shpërbërjes së shtetit?
Në vitet 1960 Tito dhe Kardelji besonin kryesisht në të parën. Historia e viteve 1980 dhe 1990 do të tregonte se mund të kishte edhe elemente të së dytës. Vitet 1974–1980: sistemi i Titos në kulmin e tij Kushtetuta e vitit 1974 nuk ishte thjesht një dokument juridik. Ajo ishte një kompromis politik i ndërlikuar.
Tito e kishte kuptuar se Jugosllavia nuk mund të mbahej vetëm përmes centralizimit. Republikat kishin interesa të ndryshme ekonomike dhe politike, ndërsa çështja kombëtare ishte bërë gjithnjë e më e ndjeshme. Prandaj u ndërtua një sistem ku: sa më shumë pushtet u jepej njësive federale, aq më shumë duhej të krijohej një mekanizëm kolektiv për ta mbajtur federatën së bashku.
Kryesia kolektive ishte pjesë e këtij mekanizmi. Por ky sistem kishte edhe një dobësi: ai funksiononte shumë më mirë për sa kohë që ekzistonte një autoritet arbitrar si Tito. Tito ishte figura që mund të ndërmjetësonte midis Serbisë, Kroacisë, Sllovenisë, Bosnjë-Hercegovinës, Maqedonisë, Malit të Zi, Kosovës dhe Vojvodinës.
Pas vdekjes së tij në vitin 1980, pyetja ishte nëse institucionet do të mund të zëvendësonin autoritetin personal të Titos. Pikërisht këtu filloi kriza e modelit të vitit 1974. A ishte rënia e Rankoviqit një fitore shqiptare? Përgjigjja duhet të jetë: po, por jo vetëm shqiptare.
Për shqiptarët, rënia e Rankoviqit nënkuptonte fundin e një periudhe ku aparati i sigurisë kishte ushtruar presion të madh mbi shoqërinë shqiptare. Por nga perspektiva e gjithë Jugosllavisë, rënia e tij ishte edhe një fitore e decentralizimit ndaj centralizmit. Prandaj, Rankoviqi nuk duhet parë vetëm si “armiku i shqiptarëve”, ndërsa Tito vetëm si “çlirimtari i shqiptarëve”.
Tito nuk e ndërmori këtë proces thjesht nga dashamirësia ndaj shqiptarëve. Ai kishte nevojë për një Jugosllavi të qëndrueshme, ku as Serbia, as Kroacia, as Sllovenia, as ndonjë njësi tjetër të mos dominonte sistemin. Në këtë kuptim, çështja shqiptare u bë pjesë e një projekti më të gjerë të ristrukturimit të Jugosllavisë. 16.
Paradoksi i madh: Rankoviqi ra, por problemi nuk u zhduk Një nga gabimet më të mëdha të analizave politike është të mendohet se me rënien e Rankoviqit u zgjidh problemi shqiptar. Nuk u zgjidh. U ndryshua sistemi. U zgjeruan të drejtat. U krijuan institucione. Por kontradiktat mbetën. Kosova mbeti ekonomikisht ndër zonat më të varfra të Jugosllavisë. Pabarazia ekonomike nuk u zhduk.
Raportet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë mbetën të ndërlikuara. Ndërkohë, rritja e arsimit dhe e vetëdijes kombëtare shqiptare krijoi kërkesa të reja politike. Kjo është një nga paradokset e modernizimit: sa më shumë arsim, institucione dhe vetëdije politike fitoi shoqëria shqiptare, aq më të mëdha u bënë edhe kërkesat e saj politike.
Prandaj, reforma që synonte stabilizimin e Jugosllavisë krijoi edhe një shoqëri shqiptare më të organizuar, më të arsimuar dhe më të vetëdijshme për pozitën e saj. 17.
Nga 1966 te 1974: tetë vjet që ndryshuan historinë Nëse periudhën e analizojmë në mënyrë kronologjike, tabloja bëhet e qartë: 1966 – Rënia e Rankoviqit dhe Plenumi i Brioneve. 1967 – Fillimi i një serie ndryshimesh kushtetuese dhe forcimi gradual i republikave e krahinave. 1968 – Demonstratat shqiptare në Kosovë dhe kërkesa për Republikën; ndryshime të rëndësishme në pozitën institucionale të Kosovës. 1969 – Kosova fiton Ligjin e saj Kushtetues. 1970 – Themelimi i Universitetit të Prishtinës. 1971 – Amendamentet XX–XLII dhe forcimi i autonomisë së republikave dhe krahinave; konsolidimi i Kryesisë kolektive. 1974 – Kushtetuta e re federale dhe Kushtetuta e Kosovës; kulmi i decentralizimit dhe i autonomisë së Kosovës.
Kjo nuk ishte një seri ngjarjesh të shkëputura. Ishte një proces i vetëm historik. Përfundim: mes represionit, reformës dhe frikës nga shpërbërja Rënia e Aleksandar Rankoviqit nuk mund të shpjegohet me një fjali. Nuk është e mjaftueshme të thuhet se ai ra sepse UDB-ja kishte keqpërdorur pushtetin.
Nuk është e mjaftueshme të thuhet se ai ra sepse shqiptarët e Kosovës ishin viktima të politikës së tij. Dhe nuk është e mjaftueshme të thuhet se Titoja kishte frikë vetëm nga survejimi. Në të vërtetë, këto elemente u bashkuan në një krizë shumë më të thellë. UDB-ja ishte bërë tepër e fuqishme. Rankoviqi ishte bërë simbol i centralizmit.
Praktikat represive ndaj shqiptarëve kishin krijuar një problem të madh politik në Kosovë. Përgjimi i udhëheqjes së lartë e bëri krizën edhe më të rrezikshme për Titon. Ndërkohë, Titoja dhe Kardelji po përpiqeshin të ndërtonin një Jugosllavi të re, më të decentralizuar dhe më të balancuar.
Prandaj, Plenumi i Brioneve duhet parë si një pikë takimi midis konfliktit për pushtetin, reformës së federatës, krizës së aparatit të sigurimit dhe çështjes kombëtare shqiptare. Për shqiptarët, kjo periudhë ishte fillimi i një epoke të re: nga frika ndaj aparatit të sigurimit drejt afirmimit institucional.
Për serbët, ajo ishte fillimi i një procesi që do të shihej gjithnjë e më shumë si dobësim i pozitës së Serbisë. Për Titon, ishte përpjekje për ta shpëtuar Jugosllavinë përmes një sistemi të ri balancash. Për historianët, është një laborator politik i jashtëzakonshëm: një shtet shumëkombësh që u përpoq të zgjidhte problemin e nacionalizmit duke decentralizuar pushtetin.
Dhe pikërisht këtu qëndron tragjedia e historisë jugosllave. Sistemi i vitit 1974 arriti t’u jepte shqiptarëve të Kosovës një shkallë të jashtëzakonshme autonomie dhe afirmimi institucional, por nuk arriti t’i bindte të gjithë shqiptarët se autonomia ishte e barabartë me republikën. Në të njëjtën kohë, ai nuk arriti t’i bindte të gjithë serbët se decentralizimi nuk ishte dobësim i Serbisë.
Kjo kontradiktë do të mbetej e fshehur për disa vite nën autoritetin e Titos. Pas vitit 1980, ajo do të dilte në sipërfaqe. Demonstratat e vitit 1981, kriza ekonomike, përplasjet politike në Serbi dhe Kosovë, ngritja e nacionalizmit serb dhe më pas ndryshimet kushtetuese të viteve 1988–1989 do ta përmbysnin gradualisht ekuilibrin e krijuar në vitin 1974.
Prandaj, për ta kuptuar krizën e Kosovës në vitet 1980 dhe shpërbërjen e Jugosllavisë në vitet 1990, duhet të kthehemi pikërisht te 1 korriku 1966.
Sepse aty filloi një nga kthesat më të mëdha të historisë së Jugosllavisë: nga Rankoviqi te Titoja i decentralizimit; nga UDB-ja te reforma; nga Kosova e survejuar te Kosova institucionale; nga Kushtetuta e vitit 1963 te sistemi kushtetues i vitit 1974. Dhe kjo është arsyeja pse periudha 1966–1974 nuk është vetëm histori e së kaluarës.
Ajo është një nga çelësat për të kuptuar marrëdhëniet shqiptaro-serbe, statusin e Kosovës dhe krizën që do të shpërthente një dekadë më vonë.