Të shtunën, islandezët do të votojnë nëse do të rifillojnë negociatat për t’u bashkuar me Bashkimin Evropian. Një “Po” mund të shtrydhë pozicionin e Norvegjisë në Zonën Ekonomike Evropiane dhe ta vërë Oslon nën presion për të rishqyrtuar marrëdhënien e saj me Brukselin – një çështje me një histori të gjatë dhe përçarëse.
Një votë “Po” mund ta lërë fqinjin tjetër nordik të BE-së në një pozicion të vështirë, duke ushtruar presion mbi Norvegjinë për të rishqyrtuar marrëdhënien e saj me Brukselin, transmeton Telegrafi. Përtej Reykjavikut dhe Brukselit, një kryeqytet evropian po e ndjek me vëmendje votimin e së shtunës.
Norvegjia është padyshim vendi jo-anëtar i BE-së që është më i rrezikuari, veçanërisht nëse pala “Po” fiton. “Ne duhet të pranojmë se një proces anëtarësimi islandez do të paraqesë sfida të veçanta për Norvegjinë si një vend i EEA-së”, tha ministri i Jashtëm, Espen Barth Eide për parlamentin në maj.
Qeveria e Norvegjisë deri më tani ka pohuar se Zona Ekonomike Evropiane (EEA) duhet të mbetet baza e marrëdhënies së saj me Brukselin. Por implikimet e një “Po” islandeze do të ishin të vështira për t’u injoruar. Një klub në tkurrje EEA e zgjeron tregun e vetëm të BE-së në tre vende jo-anëtare të BE-së: Islandën, Lihtenshtajnin dhe Norvegjinë.
Nëse Islanda i bashkohet Unionit, EEA do të reduktohet në dy anëtarë, njëri prej të cilëve është Lihtenshtajni, një vend me vetëm 40,000 banorë, ekonomia e të cilit është e lidhur ngushtë me Zvicrën.
Në fakt, EEA do të bëhet një marrëveshje dypalëshe midis BE-së dhe Norvegjisë, duke e lënë Norvegjinë si vendin e vetëm të madh në tregun e vetëm evropian pa një vend në tryezën e vendimmarrjes. Islanda nuk do të jetë vendi i parë që do të kalojë nga anëtarësimi në EEA në anëtarësimin e plotë në BE.
Kur marrëveshja hyri në fuqi në vitin 1994, ajo përfshinte gjithashtu Austrinë, Finlandën dhe Suedinë, të cilat më vonë iu bashkuan Unionit pas referendumeve pozitive. Teknikisht, EEA do të mbetej në fuqi nëse Islanda i bashkohej BE-së. Megjithatë, politikisht, do të bëhej më e vështirë të argumentohej se marrëveshja mbetet një alternativë kuptimplote ndaj anëtarësimit të plotë.
“Nëse Islanda do të bëhej anëtare e BE-së, balanca e fuqisë midis palëve në Marrëveshjen EEA – fillimisht 12 vende me 7 – do të bëhet 28 me 2”, tha Eide. Ky çekuilibër shpjegon pse qeveria e Norvegjisë, ndërsa mbron EEA-në si bazë të marrëdhënies së saj me Brukselin, nuk mund të injorojë pasojat e një vote “Po”.
“Cilado qoftë rruga që merr Islanda, ne duhet të punojmë për të forcuar bashkëpunimin tonë me BE-në”, shtoi Eide. Kryeministrja e Islandës, Kristrún Frostadóttir, mbajti një shënim të ngjashëm pasi u takua me homologun e saj norvegjez, Jonas Gahr Støre, në shkurt. “Ne do ta mbajmë Marrëveshjen EEA aktive çfarëdo që të ndodhë”, tha ajo.
“Sepse nëse një po del nga ky referendum nga ana jonë, ende duhet të merret një vendim për anëtarësim të plotë. Nëse një jo del prej tij, ne duhet të mbështetemi në Marrëveshjen EEA që është e fortë dhe aktive”, shtoi ajo. Një histori e trazuar EEA ishte produkt i marrëdhënies së ndërlikuar të Norvegjisë me projektin evropian.
Norvegjezët e kanë refuzuar dy herë anëtarësimin në BE në referendume: në vitin 1972 dhe 1994. Në të dyja rastet, Norvegjia ishte i vetmi vend kandidat që votoi kundër anëtarësimit, me 53.5% dhe 52% përkatësisht që votuan “Jo”. Ky model mbetet.
Një sondazh i publikuar më parë këtë muaj nga e përditshmja norvegjeze ABC Nyheter zbuloi se 49% do të votonin kundër anëtarësimit në BE, krahasuar me 37% që ishin pro. Shqetësimet themelore – peshkimi, bujqësia dhe ngurrimi për të shkëmbyer sovranitetin për një të drejtë të kufizuar në një bllok shumë më të madh – kanë ndryshuar pak që nga vitet e 90-ta.
Islanda ndan shumë nga këto shqetësime. Por referendumi i së shtunës nuk është vetë anëtarësimi në BE. Ai pyet nëse qeverisë duhet t’i jepet një mandat për të rifilluar negociatat e pranimit, të cilat u pezulluan në vitin 2015. Një referendum i dytë do të vendosë më pas nëse votuesit miratojnë ndonjë marrëveshje përfundimtare.
Kjo do të thotë që negociatat e Islandës do të monitorohen nga afër në Oslo dhe potencialisht mund të dobësojnë pozicionin e skeptikëve të Norvegjisë ndaj BE-së. Hallgrimur Oddsson, drejtor i organizatës kërkimore Europastraumar, i tha Euronews se norvegjezët do të “ndjekin nga afër” se si do të zhvillohen negociatat, veçanërisht për çështje të tilla si peshkimi.
Ai pret që partitë pro-BE të përdorin çdo moment për të ringjallur debatin e anëtarësimit, ndërsa vuri në dukje se Norvegjia ka mbajtur tashmë dy referendume për këtë çështje. “Historia e tyre është gjithashtu e ndryshme”, tha ai. Vota e Islandës mund të ofrojë një moment të ri, por Norvegjia do të duhet të gjejë ende arsyet e veta për t’u bashkuar me bllokun.
Kjo do të kërkonte një debat të madh kombëtar, për të cilin ka pasur pak oreks deri më tani. Rihapja e plagëve të vjetra Shqetësimet e Norvegjisë kanë ndryshuar pak që kur anëtarësimi në BE u debatua për herë të fundit, dhe as qëndrimet e partive kryesore politike.
Ka pasur pak diskutime serioze rreth rihapjes së çështjes së anëtarësimit, pjesërisht sepse politikanët dhe votuesit mbeten të kujdesshëm ndaj përçarjeve të lëna nga fushatat e mëparshme të referendumit.
Në klimën aktuale gjeopolitike, ekziston gjithashtu një argument se rihapja e një çështjeje kaq të ndjeshme – një çështje që ka ndarë vendin dhe madje edhe familjet në të kaluarën – është gjëja e fundit që i duhet Norvegjisë.
Kur qeveria islandeze i kërkoi zyrtarisht parlamentit të mbajë një referendum, Trygve Slagsvold Vedum, udhëheqësi i Partisë Euroskeptike të Qendrës, paralajmëroi se kjo mund të rigjallërojë lëvizjen pro-BE të Norvegjisë. “Forcat e BE-së në Norvegji do të pikturojnë një pamje të frikshme të Norvegjisë jashtë BE-së.
Do të shohim një pikturë të zezë të paprecedentë”, tha Vedum, duke e përshkruar kundërshtimin ndaj anëtarësimit në BE si çështjen më të rëndësishme në politikën norvegjeze.
Në të kundërt, Guri Melby, kreu i Partisë Liberale pro-BE, tha se referendumi i Islandës duhet t’i japë një shtysë të re një debati mbi anëtarësimin norvegjez dhe i kërkoi Norvegjisë të mësojë nga qasja më pak përçarëse e Islandës.
Në një seancë dëgjimore parlamentare në mars, deputetja konservatore Ine Eriksen Søreide argumentoi se kushtet në Evropë dhe në botën e gjerë kishin ndryshuar rrënjësisht. Ndërsa BE-ja thellon integrimin e saj, tha ajo, do të bëhet gjithnjë e më e vështirë për Norvegjinë të mbrojë interesat e saj nga jashtë bllokut. Sido që të votojë Islanda të shtunën, Norvegjia do të ndiejë pasojat.
Dhe nëse rruga e Reykjavík drejt anëtarësimit në BE bëhet më e mundshme, norvegjezët mund të gjenden të detyruar të rishikojnë çështjen e vështirë të vendit të tyre në Evropë.