Në një shoqëri demokratike, buxheti i shtetit nuk është pronë e qeverisë. Është paraja e qytetarëve. Çdo lek që shpenzohet nga buxheti buron, drejtpërdrejt ose tërthorazi, nga puna, konsumi, taksat dhe sakrificat e njerëzve. Prandaj, mënyra se si pushteti i përdor këto para nuk është thjesht një çështje administrative.
Është një çështje morale, politike, ekonomike dhe mbi të gjitha një provë e raportit që shteti ka me qytetarin. Pikërisht këtu lind shqetësimi për vendimin e Këshillit të Ministrave të datës , i cili përcakton standarde të larta akomodimi dhe dieta për zyrtarët gjatë udhëtimeve jashtë vendit.
Sipas materialit të bërë publik, për funksionarët më të lartë të shtetit parashikohet akomodim në hotele me pesë yje, ndërsa për një kategori tjetër të lartë zyrtarësh në hotele me katër yje. Krahas kësaj, mbulohen shpenzimet e udhëtimit, transportit, vizave, sigurimeve dhe jepen dieta ditore për ushqim.
Në pamje të parë, dikush mund të argumentojë se shteti duhet t’u garantojë zyrtarëve kushte dinjitoze gjatë misioneve zyrtare. Por problemi fillon atëherë kur dinjiteti institucional shndërrohet në luks institucional. Sepse pyetja e vërtetë nuk është nëse një ministër duhet të flejë në një hotel të mirë.
Pyetja është: pse duhet të jetë domosdoshmërisht hotel me pesë yje dhe pse duhet që standardi i jetesës së pushtetit të jetë kaq larg standardit ekonomik të qytetarit që e financon atë? I. Demokracia nuk matet me luksin e zyrtarit. Ekziston një vijë shumë e hollë midis privilegjit të arsyeshëm institucional dhe privilegjit të pajustifikueshëm.
Një shtet funksional duhet të sigurojë që zyrtari të kryejë detyrën me efikasitet. Por kjo nuk do të thotë se çdo komoditet duhet të paguhet nga taksapaguesi. Nëse një hotel me katër yje e pesë yje ofron kushte që tejkalojnë nevojat reale të një udhëtimi zyrtar, diferenca nuk është më domosdoshmëri administrative. Ajo bëhet zgjedhje politike.
Dhe çdo zgjedhje politike ka një pyetje që nuk mund të shmanget: Kush paguan? Përgjigjja është e thjeshtë: qytetari. Qytetari që paguan TVSH-në kur blen ushqime. Qytetari që paguan taksat mbi pagën. Biznesi që paguan tatime. Pensionisti që përpiqet të përballojë rritjen e çmimeve. Familja që përballet me kostot e banimit, energjisë, arsimit dhe shëndetësisë.
Nëse qytetarit i kërkohet vazhdimisht të kursejë, ndërsa pushtetit i garantohet luks, atëherë krijohet një problem shumë më i thellë sesa madhësia e faturës. Krijohet ndarja morale midis shtetit dhe shoqërisë. II. Pesë yjet dhe dy Shqipëritë. Një nga problemet më të mëdha të shoqërisë shqiptare nuk është vetëm pabarazia e të ardhurave. Është perceptimi se ekzistojnë dy standarde jetese.
Një standard për qytetarin dhe një tjetër për pushtetin. Qytetarit i thuhet të jetë racional me shpenzimet. Pushteti nuk duhet të jetë i tillë? Qytetarit i kërkohet të paguajë taksat në kohë. Shteti nuk duhet të japë llogari për çdo euro të shpenzuar? Qytetarit i kërkohet të besojë se paratë publike përdoren me kujdes. A nuk duhet të demonstrohet kjo me praktikë?
Kjo është arsyeja pse diskutimi mbi hotelet me pesë yje nuk duhet reduktuar në një debat populist mbi luksin. Është një debat mbi barazinë e standardeve dhe kulturën e përgjegjësisë publike. Një zyrtar i lartë nuk është më i vlefshëm si qytetar. Ai është më i përgjegjshëm sepse administron para që nuk janë të tijat. III. Ekonomia e luksit publik.
Edhe ekonomikisht, çështja është e rëndësishme. Një shpenzim publik duhet të vlerësohet jo vetëm nga pyetja “a mund ta paguajmë?”, por nga pyetja “a është kjo mënyra më efikase për t’i përdorur këto para?”. Kjo është thelbësore. Sepse edhe nëse një vendim i tillë nuk përbën një peshë të madhe në totalin e buxhetit, ai krijon një precedent.
Dhe precedenti është më i rëndësishëm se fatura individuale. Në ekonominë publike, problemi nuk është vetëm madhësia absolute e shpenzimit. Është kostoja oportune: çfarë mund të bëhej me të njëjtat para diku tjetër? Sa bursa studentore? Sa libra për shkollat? Sa pajisje për një spital? Sa kilometra rrugë rurale? Sa investime në ujësjellës? Sa mbështetje për familjet në nevojë?
Sa fonde për kërkimin shkencor? Sa mundësi për një të ri që sot mendon se e ardhmja e tij është jashtë Shqipërisë? Çdo euro publike ka një alternativë. Prandaj luksin publik nuk duhet ta gjykojmë vetëm me pyetjen nëse “ka para në buxhet”. Duhet ta gjykojmë me pyetjen nëse ka një përdorim më të dobishëm të këtyre parave. Problemi nuk është hoteli. Është kultura e pushtetit.
Në fund të fundit, problemi nuk është një dhomë hoteli. Problemi është mentaliteti. Një pushtet që e konsideron normale të udhëtojë me standardin më të lartë të mundshëm, ndërkohë që një pjesë e shoqërisë përballet me pasiguri ekonomike, rrezikon të humbasë kontaktin me realitetin. Pushteti që nuk ndien më koston e jetës së qytetarit fillon ta shohë shoqërinë përmes statistikave.
Por pas çdo statistike ka një familje. Pas çdo rritjeje çmimesh ka një tavolinë familjare. Pas çdo emigrimi ka një boshatisje. Pas çdo pensioni të pamjaftueshëm ka një njeri që ka punuar gjithë jetën. Dhe pikërisht për këtë arsye, etikën e shpenzimit publik duhet ta vendosim në qendër të demokracisë. IV. Transparenca është më e rëndësishme se justifikimi.
Në një shtet serioz, nuk mjafton të thuhet se shpenzimet janë “sipas rregullave”. Një shpenzim mund të jetë ligjërisht i autorizuar dhe përsëri të jetë politikisht i diskutueshëm, ekonomikisht joefikas ose moralisht i papërshtatshëm. Ligjshmëria është minimumi. Përgjegjshmëria është standardi.
Prandaj, për çdo udhëtim zyrtar duhet të ekzistojë transparencë e plotë: kush udhëtoi, ku qëndroi, sa kushtoi bileta, sa kushtoi hoteli, sa ishte dieta dhe cili ishte rezultati konkret i udhëtimit. Nëse udhëtimi është në interes të publikut, atëherë edhe fatura duhet të jetë e hapur për publikun. Kjo nuk është armiqësi ndaj administratës. Përkundrazi.
Është mënyra më e mirë për të mbrojtur edhe zyrtarët e ndershëm nga dyshimet dhe akuzat. V. Shteti nuk duhet të jetojë më mirë se qytetarët e tij.. Ka një parim të thjeshtë që çdo qeverisje demokratike duhet ta kuptojë: Shteti nuk duhet të jetojë më mirë se shoqëria që e financon. Zyrtarët mund të kenë kushte të mira pune. Mund të udhëtojnë në mënyrë dinjitoze.
Mund të akomodohen në vende të sigurta dhe funksionale. Por mes “të përshtatshmes” dhe “luksozes” ekziston një dallim i madh. Në një kohë kur Shqipëria përballet me emigracion masiv, pabarazi, kosto të larta jetese dhe një shoqëri që kërkon më shumë drejtësi sociale, simbolika e pesë yjeve të paguara nga taksapaguesi është shumë më e madhe se vetë çmimi i dhomës. Ajo përcjell një mesazh.
Dhe mesazhi mund të jetë i rrezikshëm: Pushteti ka standardet e veta; qytetari ka të tijat. Nëse ky është mesazhi që krijohet, atëherë problemi nuk është më ekonomik. Është demokratik. Sepse demokracia nuk është vetëm të votosh çdo katër vjet. Demokracia është edhe të ndjesh se paratë e tua trajtohen me të njëjtin respekt me të cilin ti trajton paratë e familjes tënde.
Dhe ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është nëse një ministër shqiptar mund të flejë në një hotel me pesë yje. Pyetja është shumë më e thellë: A mund të flejë i qetë një shtet në pesë yje, kur një pjesë e qytetarëve të tij ende luftojnë për të mbyllur muajin? Në fund, një qeveri demokratike nuk duhet të matet me numrin e yjeve të hoteleve ku qëndrojnë zyrtarët e saj.
Duhet të matet me numrin e qytetarëve që mund të jetojnë me dinjitet. Sepse luksin e pushtetit e paguan buxheti. Por besimin e humbur të qytetarit nuk e blen dot asnjë buxhet.