Ngjarjet e fundit në fshatin Zogaj të Vushtrrisë duhet të jenë një moment serioz reflektimi për të gjithë shoqërinë kosovare. Çështja e ndërtimit të një kishe katolike nuk duhet parë vetëm si një çështje lokale, as vetëm si një përplasje mes një komuniteti dhe një pjese të qytetarëve. Ajo ka marrë një dimension shumë më të madh: çfarë imazhi po krijon Kosova për veten përpara botës?
Kosova pretendon të ndërtojë një shtet evropian, demokratik e laik, të bazuar në sundimin e ligjit dhe në respektimin e të drejtave dhe lirive themelore. Pretendon integrimin në Bashkimin Evropian dhe në NATO dhe kërkon nga partnerët ndërkombëtarë të besojnë në institucionet e saj.
Por besimi ndërkombëtar nuk fitohet vetëm me deklarata politike; ai dëshmohet në mënyrën se si shteti sillet ndaj qytetarëve, ndaj komuniteteve dhe ndaj lirisë së besimit. Pikërisht këtu Kosova duhet të dëshmojë se vlerat evropiane nuk janë vetëm fjalë, por parime që mbrohen dhe zbatohen në praktikë. Por pikërisht në raste të tilla vlerësohet një shtet.
Jo kur gjithçka shkon mirë, por kur ekziston një konflikt, një kundërshtim apo një çështje e ndjeshme fetare e shoqërore. Shteti laik nuk është shtet kundër fesë Këtu duhet bërë një dallim themelor. Të jesh shtet laik nuk do të thotë të jesh shtet kundër fesë. Përkundrazi, shteti laik duhet të jetë neutral ndaj feve dhe garantues i lirisë fetare.
Kushtetuta e Kosovës e përcakton Republikën si shtet laik dhe neutral në çështjet e besimeve fetare. Prandaj, pyetja që duhet t’i bëjmë vetes është e thjeshtë: Nëse Kosova është shtet laik, a mund të lejojë që ndërtimi i një kishe katolike të kthehet në objekt protestash, presionesh dhe tensionesh politike e shoqërore? Në një shtet normal demokratik, përgjigjja duhet të jetë jo.
Nëse ka çështje pronësore, urbanistike, mjedisore apo ligjore, ato duhet të shqyrtohen nga institucionet kompetente dhe jo të zgjidhen në rrugë. Por nëse problemi është vetë fakti se bëhet fjalë për një kishë, atëherë Kosova përballet me një problem shumë më serioz.
Sepse një shtet që e garanton lirinë fetare nuk mund të lejojë që shumica ta përcaktojë se cilës fe i lejohet të ndërtojë një objekt kulti dhe cilës jo. Zogaji nuk është vetëm çështje e katolikëve Kjo është arsyeja pse ajo që ka ndodhur në Zogaj duhet t’i shqetësojë jo vetëm katolikët. Duhet t’i shqetësojë çdo qytetar që beson në Republikën e Kosovës si shtet të së drejtës.
Sepse sot mund të jetë kisha. Nesër mund të jetë xhamia. Pasnesër mund të jetë një komunitet tjetër fetar. Nëse parimi i lirisë fetare dobësohet, atëherë nuk humb vetëm një komunitet. Humb shteti. Prandaj nuk duhet ta trajtojmë këtë çështje me logjikën “ne” dhe “ata”, as me logjikën e shumicës dhe pakicës.
Duhet ta trajtojmë me një parim të vetëm: Ligji duhet të jetë i njëjtë për të gjithë. Ku ishte shteti? Një nga pyetjet më të rëndësishme që kërkon përgjigje është: ku ishin institucionet e Kosovës?
Në vend që një çështje e tillë të zgjidhej me kohë përmes dialogut institucional, procedurave ligjore dhe komunikimit ndërmjet institucioneve, ajo arriti në pikën ku ceremonia fetare u ndalua dhe më pas gurthemeli u bekua një ditë më herët për të shmangur tensionet.
Sipas raportimeve, Policia e Kosovës kishte ndaluar ceremoninë e planifikuar për 18 gusht dhe Ipeshkvia e Prizren-Prishtinës e kishte kundërshtuar këtë vendim si jokushtetues, të paligjshëm dhe të pajustifikuar. Kjo është pikërisht ajo që institucionet duhet ta kishin parandaluar. Shteti nuk duhet të presë që një konflikt të shpërthejë.
Shteti duhet ta parandalojë konfliktin duke zbatuar ligjin dhe duke krijuar dialog. Heshtja institucionale në raste të tilla nuk është neutralitet. Neutraliteti është veprim i drejtë dhe i barabartë. Kosova po vëzhgohet Ne duhet të jemi të vetëdijshëm se Kosova nuk jeton në vakum.
Çdo zhvillim që lidhet me liritë fetare, të drejtat e komuniteteve, sundimin e ligjit dhe funksionimin e institucioneve shihet edhe nga jashtë. Kosova kërkon të afrohet me Bashkimin Evropian. Por Evropa nuk është vetëm ekonomi, treg dhe fonde. Evropa është para së gjithash shtet i së drejtës, të drejta të njeriut, pluralizëm, tolerancë dhe respekt për lirinë e ndërgjegjes dhe fesë.
Prandaj, incidentet që krijojnë përshtypjen se një komunitet fetar mund të pengohet vetëm për shkak të identitetit të tij fetar janë një mesazh shumë i keq për Kosovën. Raportet ndërkombëtare mbi Kosovën e lidhin lirinë fetare me mbrojtjen kushtetuese dhe ndalimin e diskriminimit fetar. Nuk është e mjaftueshme që këto parime të shkruhen në dokumente. Ato duhet të jetohen në praktikë.
Ky është një provim për Kosovën Ngjarja në Zogaj duhet të na bëjë të pyesim: A jemi vërtet shtet laik? A jemi vërtet shtet demokratik? A jemi shtet i së drejtës? A jemi të gatshëm ta mbrojmë të drejtën e tjetrit edhe atëherë kur ajo e drejtë nuk na pëlqen? Kjo e fundit është prova më e madhe e demokracisë. Është shumë e lehtë të mbrosh të drejtën tënde.
Demokracia fillon atëherë kur je i gatshëm ta mbrosh edhe të drejtën e tjetrit. Nëse një qytetar mysliman kërkon të ndërtojë një xhami sipas ligjit, shteti duhet ta mbrojë të drejtën e tij. Nëse një qytetar katolik kërkon të ndërtojë një kishë sipas ligjit, shteti duhet ta mbrojë të drejtën e tij.
Nëse një komunitet tjetër fetar kërkon të ushtrojë besimin e tij në përputhje me ligjin, edhe ai duhet të ketë të njëjtën mbrojtje. Kjo është laiciteti. Kjo është demokracia. Kjo është Evropa. Mos ta humbim të ardhmen për shkak të së kaluarës Kosova ka kaluar një histori të dhimbshme.
Pikërisht për këtë arsye duhet të jetë shumë e kujdesshme që plagët e së kaluarës të mos shndërrohen në pengesa për të ardhmen. Nuk mund të ndërtojmë Kosovën me mentalitetin e konfliktit. Nuk mund të kërkojmë integrim evropian dhe, në të njëjtën kohë, të lejojmë që çështjet fetare të kthehen në përplasje mes qytetarëve.
Nuk mund të kërkojmë respekt nga bota nëse vetë nuk dimë t’u japim respekt të tjerëve. Kosova duhet të kalojë nga kultura e frikës te kultura e besimit; nga kultura e përplasjeve te kultura e dialogut; nga politika e reagimit te politika e përgjegjësisë. Nuk mund ta ndërtojmë një Kosovë evropiane me padije, fanatizëm fetar dhe mentalitete përjashtuese.
Shprehje të tilla si “Stop, këtu nuk lejojmë kishë, kurrë!”, nëse vijnë nga përfaqësues të institucioneve publike, nuk janë shenjë e një shoqërie që synon të ndërtojë shtet laik, demokratik dhe evropian. Ato tregojnë se sa e nevojshme është që institucionet të veprojnë me dije, maturi, ligj dhe respekt për liritë fetare.
Kosova nuk duhet ta ndërtojë të ardhmen duke u kthyer vazhdimisht te frikërat e së kaluarës. Ajo duhet ta ndërtojë atë mbi ligjin, respektin, dialogun dhe bashkëjetesën. Qeveria nuk duhet të heshtë Në një rast kaq të ndjeshëm, institucionet qendrore nuk duhet të qëndrojnë në distancë.
Kërkohet përgjegjësi shtetërore, ndërhyrje në kohë dhe angazhim institucional për të ndihmuar në zgjidhjen e problemit. Qeveria nuk mund të heshtë sikur kjo çështje të mos e prekë shtetin dhe shoqërinë tonë. Ku është përgjegjësia institucionale kur kërkohet maturi, dialog dhe burrështetësi? Kush mban përgjegjësi për mosveprimin?
Qeveria duhet të japë përgjigje të qarta dhe publike: Çfarë ka ndodhur? Cilat kanë qenë bazat ligjore të vendimit? A janë respektuar të gjitha procedurat? A është garantuar liria fetare? A është zbatuar ligji në mënyrë të barabartë për të gjithë? Dhe, mbi të gjitha: A do të lejojë shteti që çështjet fetare të zgjidhen përmes presionit të rrugës apo përmes ligjit dhe institucioneve?
Përgjigjja në një shtet demokratik duhet të jetë e qartë: përmes ligjit, dialogut dhe institucioneve. Feja nuk duhet të përdoret si instrument i radikalizmit, i përçarjes apo i qëllimeve të dyshimta. Po aq e rëndësishme është që shteti të mos lejojë që çështjet fetare të zgjidhen jashtë institucioneve dhe jashtë kuadrit ligjor.
Qeveria dhe njerëzit seriozë të politikës duhet të dalin publikisht dhe ta sqarojnë këtë çështje. Heshtja nuk është zgjidhje. Mungesa e reagimit institucional vetëm sa e rrit pasigurinë dhe ushqen mosbesimin e qytetarëve.
Në një shtet demokratik, institucionet duhet të japin llogari para qytetarëve dhe të dëshmojnë se ligji vlen njësoj për të gjithë, pavarësisht përkatësisë fetare, politike apo shoqërore. Shteti nuk duhet të heshtë kur preken ligji, liria fetare dhe bashkëjetesa qytetare. Në këto momente kërkohet shtet, kërkohet përgjegjësi dhe mbi të gjitha kërkohet sundimi i ligjit.
Kosova duhet ta fitojë këtë provim Zogaji nuk duhet të bëhet simbol i ndarjes. Mund të bëhet simbol i pjekurisë së një shteti. Mund të jetë momenti kur institucionet e Kosovës kuptojnë se integrimi evropian nuk fitohet vetëm me deklarata politike, por me mënyrën se si trajtohet qytetari në jetën e përditshme. Një kishë nuk duhet të jetë kërcënim për një shtet laik.
Një xhami nuk duhet të jetë kërcënim për një shtet laik. Asnjë objekt fetar i ndërtuar në përputhje me ligjin nuk duhet të jetë kërcënim për demokracinë. Kërcënim për demokracinë është kur feja përdoret për përçarje, kur shumica i mohon të drejtat pakicës dhe kur institucionet heshtin përballë presionit. Prandaj, nga Zogaji duhet të dalë një mësim i madh për Kosovën: Mos e luftoni fenë.
Mos e luftoni njëri-tjetrin. Luftoni urrejtjen, përçarjen dhe mosrespektimin e ligjit. Kosova ka nevojë për një shtet që nuk pyet se çfarë feje ka qytetari para se t’ia njohë të drejtën. Ka nevojë për institucione që nuk tremben nga presioni. Ka nevojë për politikanë që kanë guxim të mbrojnë parimet edhe kur ato nuk janë të popullarizuara.
Dhe ka nevojë për një shoqëri që e kupton se Evropa nuk fillon në Bruksel. Evropa fillon këtu, në mënyrën se si sillemi me njëri-tjetrin. Nëse Kosova dëshiron të hyjë në Bashkimin Evropian, duhet ta kalojë së pari provimin e demokracisë në shtëpinë e vet. Zogaji është njëri prej këtyre provimeve. Dhe ky provim nuk duhet të humbet.