Ka më shumë se dy muaj që Tirana po përjeton protesta dhe reagime qytetare, ku një pjesë e rëndësishme e zërit publik po vjen nga brezi i ri. Mund të pajtohesh ose jo me kërkesat, format apo mënyrën e artikulimit të këtyre protestave. Por një gjë është e pamohueshme: kur një brez del në rrugë për të shprehur pakënaqësinë e tij, shoqëria duhet ta dëgjojë.
Dhe pikërisht këtu lind një shqetësim tjetër: ku është zëri i universiteteve, i profesorëve, i akademikëve, i intelektualëve dhe i elitave publike? Pyetja është e drejtë, por duhet bërë me një saktësim të rëndësishëm: jo të gjithë akademikët dhe profesorët kanë heshtur.
Ka pedagogë, studiues, profesorë dhe intelektualë që kanë reaguar publikisht, kanë shkruar, kanë folur dhe kanë mbështetur të drejtën për të menduar ndryshe. Ka edhe individë që, pavarësisht kostos personale apo institucionale, kanë zgjedhur të mos bëhen pjesë e heshtjes kolektive. Prandaj problemi nuk është se të gjithë akademikët heshtin.
Problemi është se zëri kritik i botës akademike nuk ka peshën publike që duhet të kishte. Dhe kjo është shumë më serioze. Universiteti nuk është vetëm një institucion ku jepen leksione, merren diploma dhe bëhen karriera. Universiteti është një nga mekanizmat kryesorë të shoqërisë për të prodhuar mendim kritik. Profesori nuk është thjesht një nëpunës i arsimit të lartë.
Akademiku, në kuptimin më të plotë të fjalës, është edhe një ndërgjegje publike. Kur shoqëria përballet me një krizë politike, institucionale, morale apo demokratike, universiteti nuk mund të sillet sikur gjithçka ndodh jashtë mureve të tij. Heshtja akademike nuk është gjithmonë neutralitet. Ndonjëherë ajo është konformizëm.
Por duhet bërë edhe dallimi tjetër: të jesh kritik nuk do të thotë të jesh kundër qeverisë, kundër opozitës apo në favor të një partie. Akademia nuk duhet të bëhet tribunë partiake. Përkundrazi, detyra e saj është shumë më e rëndësishme: të vendosë faktin mbi propagandën, argumentin mbi sloganin, provën mbi opinionin dhe interesin publik mbi interesin e momentit politik.
Një profesor nuk ka pse të jetë militant. Ka nevojë të jetë i lirë. I lirë për të thënë se një politikë është e gabuar edhe kur e propozon qeveria. I lirë për të kritikuar opozitën kur ajo gabon. I lirë për të mbrojtur protestuesin kur e drejta e tij cenohet, por edhe për të kritikuar protestën kur ajo humbet argumentin.
I lirë për të mos iu nënshtruar as pushtetit politik, as pushtetit ekonomik, as pushtetit mediatik. Kjo është pavarësia e vërtetë akademike. Nëse të dhënat e V-Dem tregojnë një dobësim të rolit publik kritik të akademisë shqiptare ndaj politikave qeveritare, kjo duhet të merret seriozisht.
Jo sepse një indeks mund të përkufizojë i vetëm realitetin shqiptar, por sepse ai ngre një pyetje që ne duhet ta bëjmë edhe pa asnjë indeks: Sa ndikojnë realisht profesorët dhe universitetet në debatin publik shqiptar?
Sa herë që miratohen politika të rëndësishme publike, sa herë ndryshojnë ligjet, sa herë ndërhyhet në territor, në arsim, në ekonomi, në mjedis, në administratë apo në sistemin demokratik, a dëgjohet zëri i ekspertizës universitare? Dhe, më e rëndësishmja: kur ky zë dëgjohet, a merret parasysh? Sepse demokracia nuk ka nevojë vetëm për njerëz që flasin.
Ka nevojë edhe për institucione që dëgjojnë. Në Shqipëri është krijuar prej kohësh një terren ku konformizmi mund të jetë më i leverdishëm se kritika. Një akademik që hesht mund të shmangë konfliktin me pushtetin, me drejtuesit, me institucionin apo me interesa të caktuara. Një profesor që flet mund të përballet me pasoja profesionale, administrative ose thjesht me izolim publik.
Por universiteti nuk mund të matet vetëm me numrin e artikujve shkencorë, titujve akademikë apo projekteve të financuara. Një universitet matet edhe me guximin intelektual që prodhon. Një shoqëri që u mëson të rinjve të mendojnë në mënyrë kritike, por pastaj i mëson ata se kritika nuk duhet të prekë pushtetin, krijon një kontradiktë të madhe.
I mëson studentët të analizojnë tekstin, por jo realitetin; të kritikojnë një teori, por jo një politikë; të debatojnë në auditor, por të heshtin në shesh. Kjo është pikërisht arsyeja pse protesta e të rinjve duhet parë edhe si një provë për universitetin.
Ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është: “Pse protestojnë?” Pyetja është: “A kemi krijuar ne, si shoqëri dhe si sistem arsimor, një brez që ndihet i dëgjuar?” Nëse përgjigjja është jo, atëherë protesta nuk është thjesht një problem politik. Është një simptomë shoqërore. Dhe këtu roli i profesorëve bëhet i pazëvendësueshëm. Ata nuk duhet të dalin domosdoshmërisht në çdo protestë.
Nuk duhet të bëhen organizatorë politikë. Nuk duhet të marrin flamuj partish. Por duhet të jenë aty ku është detyra e tyre natyrore: në debatin publik, me argument, dije, fakte dhe integritet. Ka profesorë që e kanë bërë këtë. Ka akademikë që kanë folur. Ka intelektualë që nuk janë pajtuar me klimën e konformizmit. Dhe këta njerëz nuk duhen futur në të njëjtin thes me heshtjen.
Përkundrazi, pikërisht zërat e tyre tregojnë se universiteti shqiptar nuk është pa ndërgjegje. Problemi është se këta zëra shpesh janë të shpërndarë, individualë dhe pa një peshë të mjaftueshme institucionale. Një shoqëri nuk ka nevojë për një akademi që mendon njësoj. Ka nevojë për një akademi që guxon të mendojë ndryshe.
Kjo është edhe arsyeja pse debati mbi “elitat” duhet të jetë më i thellë. Elita nuk është ai që ka një titull. Nuk është ai që ka një zyrë. Nuk është ai që është emëruar në një institucion. Nuk është as ai që shfaqet më shpesh në televizion. Elita është ai që, kur shoqëria përballet me një moment të vështirë, e ndien përgjegjësinë për të folur.
Një titull akademik pa integritet publik është vetëm një dekoratë. Një profesor që ka dije, por nuk guxon ta përdorë atë në shërbim të së vërtetës, mund të jetë i suksesshëm profesionalisht, por nuk e përmbush plotësisht misionin e intelektualit. Historia na ka treguar se demokracitë nuk dobësohen vetëm kur ndalohen fjalët.
Ato dobësohen edhe kur njerëzit më të ditur mësohen të mos i thonë ato. Prandaj shqetësimi për heshtjen e akademisë është në thelb shqetësim për cilësinë e demokracisë shqiptare. Por ka ende një ndryshim të madh mes heshtjes absolute dhe një akademie që ka filluar të flasë më pak se ç’duhet. Dhe pikërisht këtu duhet të kërkojmë rrugën e daljes.
Nuk na duhen profesorë që dalin në rrugë për të bërë politikë. Na duhen profesorë që dalin në publik për të bërë dituri. Na duhen akademikë që pyesin kur të tjerët pohojnë, që kërkojnë prova kur të tjerët japin slogane, që kundërshtojnë kur argumenti e kërkon dhe që mbrojnë të drejtën e tjetrit për të mos menduar si ata. Sepse një demokraci e shëndetshme nuk ka frikë nga profesori kritik.
Përkundrazi, demokracia fillon të ketë frikë pikërisht atëherë kur profesori ka frikë të jetë kritik. Dhe nëse sot një brez i ri po kërkon të dëgjohet, universiteti duhet të jetë ndër vendet e para ku kjo kërkesë analizohet, debatohet dhe merret seriozisht. Jo për t’i dhënë të drejtë gjithkujt. Por për të mos lejuar që heshtja të bëhet kultura e re e dijes.
Sepse kur universiteti flet me argument, shoqëria fiton një mekanizëm vetëkorrigjimi. Kur universiteti hesht, pushteti mbetet pa një nga kundërpeshat më të rëndësishme. Dhe kur kundërpesha zhduket, nuk është vetëm universiteti që humbet. Humbet demokracia.