Ka personalitete që nuk mund të maten me një post, me një detyrë apo me një periudhë të caktuar të jetës së tyre. Vlera e tyre përcaktohet nga gjurma që lënë në kohë, nga njerëzit që kanë shërbyer, nga institucionet që kanë mbështetur dhe nga trashëgimia që u lënë brezave. Në këtë rrafsh duhet parë edhe jeta dhe veprimtaria e Mark K.
Shkrelit, një figurë e njohur dhe e respektuar e komunitetit shqiptar katolik në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, i cili për pesëdhjetë e gjashtë vjet i ka kushtuar një pjesë të rëndësishme të jetës së tij Kishës, komunitetit shqiptar, kulturës, gjuhës shqipe dhe kujtesës kombëtare.
Largimi i tij i tanishëm nga detyra e Kryeredaktorit të revistës “Jeta Katolike”, për shkak të moshës së shtyrë, është një nga ato çaste kur një komunitet ndien se po mbyllet një periudhë e rëndësishme e historisë së vet. Nuk është fjala thjesht për largimin e një drejtuesi nga një detyrë.
Është tërheqja nga përgjegjësia e përditshme e një burri që për më shumë se gjysmë shekulli ka qenë i pranishëm në jetën fetare, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve në Amerikë. Për këtë arsye, ky çast mbart njëkohësisht dhimbje, mirënjohje dhe krenari. Mark K.
Shkreli ka lindur në Shën Gjergj, në një trevë shqiptare me histori të lashtë, me tradita të forta familjare dhe me një kujtesë të pasur të qëndresës shqiptare.
Prejardhja e tij familjare lidhet me Dedajt e Shkrelit, nga trevat e Malësisë së Madhe në shtetin shqiptar, një trung familjar që në kujtesën historike të Malësisë lidhet me burra trima, me atdhetarë dhe me njerëz që kanë mbrojtur me besë, pushkë e sakrificë trojet, nderin dhe traditat e tyre. Kjo trashëgimi familjare është një pjesë e rëndësishme e identitetit të Mark K.
Shkrelit dhe ndihmon për të kuptuar edhe lidhjen e tij të fuqishme me kulturën, historinë dhe çështjen kombëtare shqiptare. Shën Gjergji, ku ai pa dritën e jetës, dhe Shkreli i Malësisë, prej nga burojnë rrënjët e familjes së tij, përbëjnë dy pika të rëndësishme të një identiteti të lidhur ngushtë me hapësirën historike shqiptare.
Në këtë trashëgimi familjare janë ruajtur vlera që kanë karakterizuar për shekuj familjet e Malësisë: besa, nderi, burrëria, mikpritja, dashuria për vendin dhe gatishmëria për të mbrojtur atë që u ishte lënë trashëgim nga të parët. Mark K. Shkreli e mori me vete këtë trashëgimi kur mori rrugën e emigrimit dhe më vonë u vendos në Shtetet e Bashkuara.
Ai mbërriti në Amerikë më , së bashku me bashkëshorten Lizën, vajzën Valentinën dhe djalin Robertin. Në Aeroportin Ndërkombëtar “John F. Kennedy” e priti Dom Zef Oroshi, një prej figurave themeluese të organizimit të Kishës Katolike Shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Ky takim do të shënonte edhe një pikë të rëndësishme të rrugës së tij të mëvonshme, sepse jeta e Mark K.
Shkrelit në Amerikë do të lidhej ngushtë me Kishën, me shtypin shqiptar dhe me veprimtarinë e komunitetit. Ishte një kohë kur jeta e shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara po merrte forma të reja organizimi. Shumë prej tyre kishin ardhur me kujtimet e vendlindjes, me gjuhën, zakonet, besimin dhe traditat e tyre.
Por përballë një shoqërie të re, larg vendit të origjinës, ekzistonte gjithmonë rreziku që brezat pasues të humbnin lidhjen me gjuhën dhe kulturën e prindërve. Në këto rrethana, Kisha Shqiptare dhe shtypi në gjuhën shqipe morën një rëndësi të veçantë. Ato u bënë ura ndërmjet vendlindjes dhe mërgimit, ndërmjet brezave dhe ndërmjet kujtesës dhe së ardhmes.
Në këtë mjedis historik u zhvillua edhe veprimtaria e Mark K. Shkrelit. Në vitin 1970, kur komuniteti shqiptar katolik në Nju Jork po përjetonte një prej momenteve më të rëndësishme të historisë së vet, inaugurimin e kishës shqiptare, ai ishte i pranishëm dhe e dokumentoi këtë ngjarje me shkrim. Kështu, që në vitet e para të jetës së tij amerikane, Mark K.
Shkreli u lidh me një institucion që do të bëhej një prej shtyllave të jetës së shqiptarëve në Amerikë. Rruga e tij e mëtejshme do të lidhej në mënyrë të pandashme me revistën “Jeta Katolike”, me Kishën Katolike Shqiptare dhe me veprimtarinë e komunitetit. Ai shërbeu për 56 vjet si bashkëpunëtor dhe anëtar i Këshillit Redaktues, ndërsa për 25 vjet ishte Kryeredaktor i “Jeta Katolike”.
Këto të dhëna nuk janë vetëm shifra në një biografi. Ato përfaqësojnë më shumë se gjysmë shekulli punë të vazhdueshme dhe një çerek shekulli përgjegjësi të drejtpërdrejtë në drejtimin e një prej organeve më të rëndësishme të shtypit katolik shqiptar në diasporë. Një revistë e tillë nuk mund të shihet vetëm si një botim periodik.
Për një komunitet emigrant, ajo është dokument, arkiv, kujtesë dhe dëshmi. Në faqet e saj ruhen gjurmët e jetës fetare, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve. Aty regjistrohen njerëzit, ngjarjet, përvjetorët, veprimtaritë e Kishës, tubimet, organizimet, shkrimet historike dhe kujtimet e një brezi që, me kalimin e kohës, bëhen pjesë e historisë. Në këtë kuptim, puna e Mark K.
Shkrelit ka një vlerë që shkon përtej detyrës redaksionale. Ajo lidhet me ruajtjen e kujtesës së një komuniteti. Ai ka qenë një prej njerëzve që e ka kuptuar se gjuha shqipe në diasporë nuk mund të mbijetojë vetëm në kujtesën e familjes. Ajo ka nevojë për shkollën, Kishën, librin, gazetën, revistën, veprimtarinë kulturore dhe për njerëz që i shërbejnë me përkushtim.
Për këtë arsye, puna e tij si redaktor dhe kryeredaktor nuk ishte vetëm një veprimtari profesionale. Ishte një formë shërbimi ndaj gjuhës dhe identitetit shqiptar. Në rrugën e tij të gjatë ai pati nderin të punojë në kohën e Dom Zef Oroshit, më pas në periudhën e Imzot Rrok Mirditës dhe, në vitet e mëvonshme, në kohën e Dom Pjetër Popajt.
Kjo vazhdimësi përbën një dëshmi të rëndësishme të vendit që ai zuri në jetën e Kishës Shqiptare në Amerikë. Ai nuk ishte vetëm pjesëmarrës i një periudhe të caktuar; ishte dëshmitar dhe veprimtar gjatë disa etapave të historisë së komunitetit.
Në veçanti, lidhja e tij me Dom Pjetër Popajn dhe me Kishën “Zoja e Shkodrës” do të mbetej një prej pjesëve më të rëndësishme të kësaj veprimtarie, edhe pse kjo histori nuk ka nevojë për ndarje në kapituj, sepse vetë jeta e tij ka qenë një vijimësi e pandërprerë shërbimi. Për vite të tëra Mark K. Shkreli ka qenë pranë Dom Pjetër Popajt në punën e përditshme të Kishës dhe të komunitetit.
Ai ka qenë një bashkëpunëtor i afërt, një njeri i besueshëm dhe, siç e ka përjetuar e vlerësuar vetë komuniteti, krahu i djathtë i Dom Pjetër Popajt në shumë prej veprimtarive të Kishës dhe të jetës shqiptare. Kjo nuk ishte një marrëdhënie formale. Ishte një lidhje e ndërtuar mbi vite bashkëpunimi, besimi dhe përgjegjësie. Mark K.
Shkreli ka qenë pranë Dom Pjetër Popajt në organizime fetare, kulturore e kombëtare, në veprimtaritë e komunitetit, në përgatitjen e botimeve dhe në shumë prej nismave që kanë pasur për qëllim forcimin e jetës së shqiptarëve rreth Kishës. Në shumë raste ai ka qenë njeriu që duhej të kujdesej për përgatitjen, organizimin, komunikimin dhe dokumentimin e një veprimtarie.
Pikërisht për këtë arsye, lajmi për largimin e tij nga detyra ka prekur thellë Dom Pjetër Popajn. Ai nuk po humb vetëm një bashkëpunëtor të vjetër të redaksisë. Po i mungon një prej njerëzve që për vite ka qenë krahu i tij i djathtë në jetën e Kishës dhe të komunitetit.
Është e natyrshme që ky largim të sjellë dhimbje te Dom Pjetër Popaj, sepse pas kaq shumë vitesh bashkëpunimi krijohet një lidhje njerëzore, shpirtërore dhe institucionale që nuk mund të zëvendësohet brenda një dite. Po aq e ndjeshme është kjo ndarje edhe për Këshillin e Kishës, Këshillin Redaktues dhe mbarë komunitetin katolik shqiptar.
Të gjithë ata që e kanë njohur nga afër e dinë se sa shumë ka dhënë Mark K. Shkreli. Për shumë vite ai ka qenë ndër njerëzit që ishin aty kur kishte punë për t’u bërë, kur duhej përgatitur një veprimtari, kur duhej shkruar një tekst, kur duhej botuar një numër i revistës, kur duhej dokumentuar një ngjarje ose kur duhej ndihmuar në një organizim të komunitetit.
Prandaj dhimbja e këtij largimi është dhimbja e mungesës së një pranie të njohur dhe të besueshme. Është dhimbja që ndien një familje e madhe kur një prej njerëzve të saj më të vjetër e më të përkushtuar tërhiqet nga puna e përditshme. Por kjo dhimbje duhet shoqëruar me mirënjohje, sepse komuniteti shqiptar ka pasur fatin të ketë një njeri që i ka dhënë 56 vjet të jetës së vet. Mark K.
Shkreli nuk ka qenë vetëm kryeredaktor. Ai ka qenë pjesë e shumë veprimtarive të Kishës dhe të komunitetit shqiptar. Ka dhënë kontribut në organizime kulturore, në tubime komunitare, në veprimtari kombëtare dhe në ngjarje ku shqiptarët janë bashkuar rreth vlerave të tyre të përbashkëta.
Ka qenë i lidhur me veprimtari ku kënga, vallja, tradita dhe historia shqiptare janë përcjellë te brezat e rinj. Në këtë mënyrë, puna e tij ka ndihmuar që kultura shqiptare të mos mbetet vetëm një kujtim i brezit të parë të emigrantëve, por të bëhet pjesë e edukimit kulturor të brezave që lindën dhe u rritën në Amerikë.
Ky është një aspekt i rëndësishëm i veprimtarisë së tij, sepse ruajtja e identitetit në diasporë kërkon punë të vazhdueshme. Një gjuhë humbet nëse nuk flitet; një traditë zbehet nëse nuk përcillet; një histori harrohet nëse nuk dokumentohet. Mark K.
Shkreli ka punuar në të tria këto drejtime: ka mbështetur përdorimin e gjuhës shqipe, ka kontribuar në ruajtjen e traditave dhe ka dokumentuar jetën e komunitetit nëpërmjet shtypit. Në këtë veprimtari shfaqet edhe dimensioni i tij i fortë atdhetar. Për Mark K. Shkrelin, dashuria për kombin nuk ka qenë një shprehje ceremoniale. Ajo ka qenë pjesë e jetës së tij.
Ai e ka kuptuar shqiptarinë si përgjegjësi morale ndaj të parëve dhe ndaj brezave që do të vijnë. Kjo është e lidhur natyrshëm edhe me prejardhjen e tij nga Dedajt e Shkrelit, me atë traditë të Malësisë ku besa, nderi, burrëria dhe mbrojtja e vendit kanë qenë vlera themelore të jetës shoqërore. Në jetën e tij, feja dhe atdheu nuk kanë qenë dy rrugë të ndara.
Përkundrazi, ai i ka parë si dy vlera që mund të bashkëjetojnë dhe të mbështesin njëra-tjetrën. Kjo frymë është e rrënjosur thellë në historinë e shqiptarëve katolikë, ku Kisha ka qenë jo vetëm vend lutjeje, por edhe vend i ruajtjes së gjuhës, arsimit, kulturës, kujtesës dhe identitetit kombëtar. Për këtë arsye, shërbimi i Mark K. Shkrelit duhet parë edhe në këtë dimension më të gjerë.
Ai ka shërbyer Kishën, por përmes Kishës ka shërbyer edhe komunitetin. Ka shërbyer “Jeta Katolike”, por përmes saj ka shërbyer edhe gjuhën shqipe. Ka marrë pjesë në veprimtari fetare, por në to ka parë edhe mundësinë për të bashkuar shqiptarët rreth vlerave të tyre të përbashkëta. Një burrë i tillë nuk mund të zëvendësohet thjesht duke caktuar një emër të ri në një detyrë.
Detyra mund të vazhdojë, revista do të vazhdojë, Kisha do të vazhdojë, komuniteti do të vazhdojë, por përvoja dhe kujtesa e një njeriu që ka qenë aty për 56 vjet janë të pazëvendësueshme. Kjo është arsyeja pse sot duhet të flasim për Mark K. Shkrelin me respektin që meriton një jetë e gjatë pune.
Ai ka qenë një burrë besnik, një atdhetar i përkushtuar, një besimtar i devotshëm, një veprimtar i palodhur, një publicist dhe kryeredaktor i shkëlqyeshëm, një bashkëpunëtor i çmuar i Kishës dhe një njeri i afërt me komunitetin shqiptar. Ai ka qenë nga ata burra që nuk kërkojnë gjithmonë të jenë në qendër të vëmendjes, por pa të cilët shumë punë nuk do të bëheshin.
Ka qenë nga ata njerëz që japin kohën e tyre pa bërë zhurmë dhe që e matin kënaqësinë e punës me rezultatin e saj, jo me duartrokitjet që marrin. Tani, pas 56 vjetësh, mosha e ka sjellë në një pikë ku ai duhet të tërhiqet nga përgjegjësia e Kryeredaktorit. Ky vendim meriton respekt. Një burrë që ka dhënë kaq shumë vite nuk ka nevojë të provojë më asgjë. Vepra e tij është dëshmia më e mirë.
Faqet e “Jeta Katolike”, arkivi i saj, kujtimet e komunitetit dhe njerëzit që kanë punuar me të janë dëshmitarët më të mirë të rrugës së tij. Largimi i tij, pra, nuk duhet të shihet si një fund. Është përmbyllja e një etape të jashtëzakonshme. Ai largohet nga detyra, por jo nga dashuria për Kishën. Largohet nga përgjegjësia zyrtare, por jo nga komuniteti.
Largohet nga tryeza e redaksisë, por jo nga kujtesa e “Jeta Katolike”. Dhe, mbi të gjitha, nuk largohet nga shqiptaria. Në njoftimin e tij përfundimtar ai shpreh mirënjohje për Dom Pjetër Popajn, për Këshillin Redaktues dhe për bashkëpunëtorët me të cilët ka ndarë këtë rrugë të gjatë.
Fjalët e tij kanë peshën e një njeriu që e di se një pjesë e madhe e jetës së tij është lidhur me këtë mision. Ai largohet me dinjitet dhe me mirënjohje, duke lënë pas një trashëgimi që nuk mund të fshihet. Për këtë arsye, sot, në emër të respektit që i detyrohet një figure të tillë, duhet thënë me zë të lartë: Faleminderit, Mark K. Shkreli!
Faleminderit për pesëdhjetë e gjashtë vjet shërbim. Faleminderit për njëzet e pesë vjet drejtim të “Jeta Katolike”. Faleminderit për punën pranë Kishës. Faleminderit për bashkëpunimin me Dom Zef Oroshin, Imzot Rrok Mirditën dhe Dom Pjetër Popajn. Faleminderit për mbështetjen që i ke dhënë Kishës “Zoja e Shkodrës”. Faleminderit për kontributin ndaj komunitetit shqiptar.
Faleminderit për gjuhën shqipe, kulturën, historinë dhe kujtesën kombëtare. Faleminderit për çdo orë të kushtuar kësaj pune.
Dom Pjetër Popaj, Këshilli i Kishës, Këshilli Redaktues dhe mbarë komuniteti katolik shqiptar kanë të drejtë të ndiejnë dhimbje për këtë largim, sepse po tërhiqet një njeri që për shumë vite ka qenë pranë tyre, një krah i djathtë në punën e Kishës dhe një bashkëpunëtor i besueshëm në jetën e komunitetit.
Por krahas dhimbjes duhet të jetë edhe krenaria se kanë pasur pranë vetes një njeri që ka dhënë një pjesë kaq të madhe të jetës së tij për të mirën e përbashkët. Mark K. Shkreli e mbyll këtë etapë të jetës me një pasuri që nuk matet me pasuri materiale. Ai lë pas emrin, punën, kujtimet, shkrimet, dokumentet, miqtë, bashkëpunëtorët dhe një shembull të rrallë përkushtimi.
Lë pas një histori prej 56 vjetësh që është e lidhur ngushtë me historinë e shqiptarëve katolikë në Amerikë. Nëse brezat e ardhshëm do të kërkojnë një ditë të dinë se cilët ishin njerëzit që punuan për ta mbajtur gjallë identitetin shqiptar në Amerikë, emri i Mark K. Shkrelit duhet të jetë ndër emrat që do të kujtohen.
Ai ishte një prej atyre burrave që kuptuan se shqiptaria nuk ruhet vetëm duke folur për të, por duke punuar për të. Se feja nuk ruhet vetëm me lutje, por edhe me përkushtim ndaj komunitetit. Se gjuha nuk mbrohet vetëm duke thënë se është e bukur, por duke e shkruar, botuar dhe përcjellë. Se historia nuk ruhet vetëm në kujtesë, por edhe në dokumente.
Kjo është arsyeja pse pesëdhjetë e gjashtë vjetët e tij nuk i përkasin vetëm Mark K. Shkrelit. Në një kuptim më të gjerë, ato i përkasin edhe historisë së komunitetit shqiptar katolik në Amerikë. Dhe ne, që kemi privilegjin ta dokumentojmë këtë rrugëtim, kemi detyrën të mos e lëmë të humbasë në harresë.
Pesëdhjetë e gjashtë vjet shërbim nuk janë thjesht një numër vitesh; janë një jetë e tërë e dhënë në shërbim të një ideali. Mark K. Shkreli i ka kushtuar këto vite Kishës Katolike Shqiptare, fesë, gjuhës shqipe, kombit dhe komunitetit shqiptar.
Ka punuar e ka shërbyer me përkushtim të pandërprerë, ditë e natë, pa u lodhur për të mirën e përbashkët dhe pa kërkuar që puna e tij të matet me shpërblime materiale.
Kontributi i tij, gjatë këtyre pesëdhjetë e gjashtë viteve, është dhënë pa rrogë, pa pagesë dhe pa shpërblim, jo si një detyrim për përfitim personal, por si një shërbim i bërë me vullnet, me ndërgjegje dhe mbi të gjitha me zemër.
Ai ka dhënë kohën, energjinë, dijen dhe përkushtimin e tij vetëm nga dashuria për Zotin, për Kishën, për fenë katolike, për kombin shqiptar dhe për komunitetin shqiptar. Kjo është një prej vlerave më të mëdha të veprës së tij. Sepse shërbimi i vërtetë nuk matet gjithmonë me atë që merr njeriu në këmbim, por me atë që është i gatshëm të japë për të mirën e të tjerëve. Mark K.
Shkreli ka dhënë shumë dhe ka kërkuar pak; ka punuar shumë dhe nuk e ka bërë punën e tij për lavdi personale. Ai ka qenë i pranishëm aty ku kishte nevojë për punë, për organizim, për fjalën e shkruar, për ndihmë, për këshillë dhe për përkushtim. Në këtë kuptim, 56 vjetët e tij janë një dëshmi e gjallë e dashurisë ndaj Kishës, ndaj Zotit, ndaj fesë dhe ndaj popullit shqiptar.
Janë një trashëgimi njerëzore, shpirtërore dhe kombëtare që meriton të ruhet me respekt dhe t’u përcillet brezave të ardhshëm. Prandaj, Mark K. Shkreli nuk duhet të kujtohet vetëm si një kryeredaktor i “Jeta Katolike”, por si një njeri që e lidhi një pjesë të madhe të jetës së tij me shërbimin ndaj Kishës dhe komunitetit.
Ai mbetet një figurë e nderuar, një simbol i përkushtimit dhe një emër që ka zënë vend në kujtesën e komunitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Le të mbetet kjo jetë 56-vjeçare si një dëshmi e asaj që mund të bëjë një njeri kur punon me zemër, me besim, me dashuri dhe pa interes personal për të mirën e Kishës, të fesë, të kombit dhe të popullit të vet.
I Madhi Zot e bekoftë Mark K. Shkrelin për gjithë këto vite shërbimi; e ruajtë atë dhe familjen e tij, u dhëntë shëndet, paqe, gëzim dhe jetë të gjatë. Dhe le të mbetet emri i tij i lidhur me respektin, mirënjohjen dhe nderimin e mbarë komunitetit shqiptar, si një prej atyre njerëzve që nuk e jetuan vetëm shqiptarinë, por punuan çdo ditë për ta mbajtur atë gjallë.
Me mirënjohje për 56 vjet shërbim ndaj Kishës, Zotit, fesë, gjuhës shqipe, kombit dhe komunitetit shqiptar.