Ka vende që vizitohen dhe harrohen, por ka edhe vende që të detyrojnë të ndalesh e të mendosh se sa e fuqishme mund të jetë kujtesa e një populli. Hora e Arbëreshëvet – Piana degli Albanesi, në Sicili, është një prej tyre.
Në rrugicat e gurta, në shtëpitë e ngjeshura pas njëra-tjetrës, në shqiponjën dykrenare, në flamurin kuqezi dhe sidomos në gjuhën që ende jeton, historia shqiptare nuk paraqitet si eksponat muzeu. Ajo vazhdon të marrë frymë. Në qendër të kësaj kujtese qëndron Gjergj Kastrioti – Skënderbeu.
Monumenti i tij, me mburojën ku shquhet shqiponja dykrenare, nuk është vetëm përmendore e një heroi të largët. Për arbëreshët ai është një urë simbolike ndërmjet atdheut të të parëve dhe tokës që u bë atdheu i tyre i ri.
Para monumentit kupton më mirë një paradoks të historisë shqiptare: një pjesë e Shqipërisë mesjetare mbijetoi përtej Adriatikut për shekuj të tërë, ndërsa brezat ndryshonin, shtetet lindnin e zhdukeshin dhe Evropa transformohej.
Një Shqipëri që udhëtoi përtej detit Vendbanimet arbëreshe në Italinë e Jugut u formuan kryesisht nga valët e migrimit të shqiptarëve gjatë shekujve XV–XVIII, veçanërisht në periudhën e zgjerimit osman në Ballkan. Hora u themelua në fund të shekullit XV dhe u bë një nga qendrat më të rëndësishme të kësaj bote shqiptare në Itali. Por rëndësia e Horës nuk qëndron vetëm te prejardhja.
Mrekullia historike është vazhdimësia. Pas më shumë se pesë shekujsh, banorët nuk ruajtën vetëm kujtimin se paraardhësit e tyre erdhën nga viset shqiptare. Ata ruajtën elemente të gjuhës, riteve, veshjeve, këngëve, emërtimeve dhe vetëdijes së prejardhjes. Në një tabelë të zakonshme tregtare lexon krejt natyrshëm: “Hora e Arbëreshëvet.” Dy fjalë të thjeshta, por me peshën e pesë shekujve.
Ato dëshmojnë diçka që monumentet vetë nuk mund ta bëjnë: se gjuha vazhdon të përdoret edhe jashtë ceremonive përkujtimore. Kur gjuha shkruhet mbi gur Diku tjetër, në disa shkallë të vjetra, vizitori ndeshet me fjalë shqipe të shkruara drejtpërdrejt mbi to: “Ejani, ejani, ejani gjindë…” Nuk është shqipja standarde që dëgjojmë sot në Prishtinë apo Tiranë.
Dhe pikërisht këtu qëndron bukuria e saj. Arbërishtja është një dritare drejt një shtrese më të hershme të shqipes. Ajo ka jetuar për shekuj e rrethuar nga italishtja dhe dialektet e Sicilisë, duke ndryshuar natyrshëm, por pa humbur lidhjen e saj themelore me trungun shqiptar. Kur e dëgjon ose e lexon, ndonjëherë të duket e largët; pastaj papritur del një fjalë krejt e njohur.
Dhe distanca prej pesë shekujsh zhduket. Shqiponja që nuk mbeti vetëm në flamur Në Horë, shqiponja dykrenare shfaqet vazhdimisht: në monumente, pllaka, mure dhe simbole qytetare. Kjo ka një domethënie më të thellë se dekorimi folklorik.
Një komunitet që jetoi për qindra vjet larg territorit prej nga erdhën të parët e tij arriti ta ruajë simbolikën shqiptare pa e vendosur atë domosdoshmërisht në konflikt me identitetin italian. Në rrugë shihen pranë njëri-tjetrit flamuri italian dhe flamuri shqiptar.
Kjo është ndoshta një nga pamjet më moderne që mund të ofrojë një vend kaq i vjetër: identitetet nuk janë gjithmonë të detyruara ta përjashtojnë njëra-tjetrën. Mund të jesh qytetar i Italisë dhe njëkohësisht ta ruash kujtesën arbëreshe. Mund të jetosh plotësisht në të tashmen pa e fshirë të kaluarën. Skënderbeu, pesë shekuj më vonë Figura e Skënderbeut në Horë fiton një kuptim të veçantë.
Në Shqipëri dhe Kosovë ai përjetohet brenda vazhdimësisë së historisë kombëtare. Te arbëreshët, Skënderbeu mbijetoi për shekuj larg tokës ku luftoi. Kjo e bën kujtesën e tij këtu pothuajse intime. Ai lidhet me tregimin e ikjes, vendosjes në një tokë të re dhe ruajtjes së identitetit. Prandaj monumenti i tij në mes të Horës nuk duket i huaj.
Përkundrazi, duket sikur i përket natyrshëm peizazhit. Rreth tij vazhdon jeta: kalojnë njerëzit, luajnë fëmijët, hapen dyqanet, turistët fotografohen. Historia nuk është izoluar pas xhamit të një muzeu. Ajo jeton mes njerëzve. Nga kujtesa te cannoli Dhe ndoshta fotografia më njerëzore e gjithë udhëtimit nuk është monumenti.
Është një cannolo siciliano në dorën e një vizitoreje të buzëqeshur, pranë mbishkrimit “Hora e Arbëreshëvet”. Sepse identiteti nuk ruhet vetëm me monumente dhe ceremoni. Ai mbijeton edhe duke jetuar. Arbëreshët nuk mbetën shqiptarë duke refuzuar Sicilinë. Përkundrazi, gjatë shekujve ata u bënë pjesë e saj, duke i shtuar kulturës siciliane një shtresë tjetër – arbëreshe.
Prandaj Hora nuk duhet parë si një copë Shqipërie e ngrirë në shekullin XV. Ajo është diçka shumë më interesante: një kulturë shqiptare që ka jetuar pesë shekuj në dialog me Italinë.
Një mësim i vogël nga një qytet i vogël Duke ecur nëpër ato rrugica të pjerrëta prej guri, njeriu mund të shtrojë një pyetje të thjeshtë: Si mundi një komunitet relativisht i vogël ta ruajë gjuhën dhe kujtesën për më shumë se pesëqind vjet? Përgjigjja nuk gjendet vetëm në libra.
Ajo gjendet në familje, në kishë, në këngë, në emrat e vendeve, në rit, në tregimet e brezave dhe në atë këmbëngulje të heshtur për t’ua treguar fëmijëve prej nga erdhën të parët e tyre. Kjo është ndoshta trashëgimia më e çmuar e Horës.
Jo vetëm fakti se arbëreshët kujtojnë Shqipërinë, por mënyra sesi kanë dëshmuar se kujtesa kulturore mund të udhëtojë përtej detit, të kalojë nga një brez te tjetri dhe të mbijetojë edhe kur shekujt ndryshojnë botën përreth saj. Në fund, nga Hora e Arbëreshëvet nuk largohesh vetëm me fotografitë e Skënderbeut, shqiponjës, rrugicave dhe shtëpive prej guri.
Largohesh me një mendim shumë më të fuqishëm: Atdheu nuk është vetëm toka ku jeton një popull. Ndonjëherë është edhe kujtesa që ai refuzon ta harrojë. Dhe në një cep të Sicilisë, pas më shumë se pesë shekujsh, ajo kujtesë vazhdon të flasë shqip.