Më , Papa Leoni XIV do ta përmbyllë vizitën e tij në Francë jo në Paris apo në Lourdes, por në Metz. Programi zyrtar parashikon pikërisht aty një takim me titull domethënës: “Te rrënjët e Evropës për paqen dhe unitetin”. Vendi nuk është zgjedhur rastësisht. Metz lidhet ngushtë me kujtesën e Robert Schumanit, njërit prej etërve të Evropës së bashkuar.
Në një kohë kur kontinenti përballet me luftë në kufijtë e tij, polarizim politik, krizë demografike, pasiguri kulturore dhe zbehje të besimit në institucionet demokratike, kjo ndalesë është shumë më tepër se një ngjarje kishtare.
Ajo e kthen Evropën te një pyetje që nuk mund të marrë përgjigje vetëm përmes ekonomisë, sigurisë apo burokracisë: Mbi cilat vlera dëshiron ta ndërtojë të ardhmen e vet? Por kjo pyetje nuk i drejtohet vetëm Evropës.
Ajo i drejtohet edhe Kosovës, e cila e sheh integrimin evropian si një prej synimeve të saj më të rëndësishme, ndërsa ende përballet me sfidën e ndërtimit të një kulture politike të mbështetur mbi përgjegjësinë, dialogun dhe të mirën e përbashkët. Pikërisht këtu Robert Schuman bëhet sërish aktual.
Jo vetëm si burrë shteti dhe arkitekt i rendit evropian të pasluftës, por si dëshmi se politika mund të jetë edhe shërbim; se pajtimi mund të bëhet strategji shtetërore; dhe se ndërgjegjja morale nuk është pengesë për veprimin publik, por kusht i besueshmërisë së tij.
Evropa nuk lindi vetëm nga traktatet Kur flitet sot për Bashkimin Evropian, mendja shkon te euroja, tregu i përbashkët, institucionet, fondet dhe rregulloret. Më rrallë kujtohet se ndër arkitektët kryesorë të projektit evropian ishin Robert Schuman, Alcide De Gasperi dhe Konrad Adenauer – burra të formuar thellësisht nga tradita e krishterë.
Ata nuk e përdorën fenë si slogan elektoral, as si instrument pushteti. Besimi ishte pjesë e formimit të ndërgjegjes së tyre, ndërsa përgjegjësinë publike e kuptonin si detyrim moral ndaj njeriut dhe së mirës së përbashkët. Në këtë treshe, Schuman zë një vend të veçantë. Robert Schuman (1886–1963) lindi në Luksemburg, në një familje me rrënjë franceze e gjermane.
U formua në një hapësirë kufitare, ku ndërthureshin gjuhë, kultura dhe identitete të ndryshme. Kjo përvojë e ndihmoi të kuptonte se dallimet kombëtare nuk janë të dënuara të prodhojnë përçarje; ato mund të bëhen hapësirë takimi dhe bashkëpunimi. Pas dy luftërave botërore, Evropa kishte arsye të mjaftueshme për hakmarrje.
Schuman pati guximin politik të propozonte diçka tjetër: jo një Evropë të fituesve dhe të mundurve, por një Evropë të pajtuar. Më , si ministër i Jashtëm i Francës, ai paraqiti deklaratën që sot mban emrin e tij. Propozimi që prodhimi francez dhe gjerman i qymyrit dhe çelikut të vendosej nën një autoritet të përbashkët ishte shumë më tepër se një marrëveshje ekonomike.
Ishte një mënyrë për ta bërë luftën ndërmjet dy vendeve jo vetëm të padëshirueshme, por praktikisht të pamundur. Nga ky vizion lindi Komuniteti Evropian i Qymyrit dhe Çelikut, një nga themelet institucionale të procesit që do të çonte drejt Bashkimit Evropian.
Në zemër të projektit qëndronte një bindje e thjeshtë, por revolucionare: paqja nuk ruhet vetëm me deklarata; ajo ndërtohet duke krijuar interesa të përbashkëta, besim dhe përgjegjësi të ndërsjellë. Kjo përvojë mbetet me rëndësi të veçantë edhe për Ballkanin.
Në një rajon ku kujtesa historike vazhdon të përdoret shpesh për të ushqyer ndarjet, Schuman dëshmon se pajtimi nuk kërkon harrimin e së kaluarës, por guximin për të mos mbetur peng i saj.
Demokracia ka nevojë për një themel moral Në veprën Pour l’Europe, Schuman shkroi se demokracia ose do të jetë e krishterë, ose nuk do të jetë; një demokraci antikristiane, sipas tij, do të përfundonte në karikaturë, tirani ose anarki. Ky pohim nuk duhet interpretuar si thirrje për një shtet konfesional.
Ai është paralajmërim se demokracia nuk mund të mbijetojë vetëm përmes procedurave elektorale, mekanizmave juridikë dhe ndarjes teknike të pushtetit. Demokracisë i duhet një themel etik: dinjiteti i personit, drejtësia, përgjegjësia, solidariteti dhe respekti për tjetrin.
Kur këto vlera humbin, zgjedhjet mund të vazhdojnë të mbahen dhe institucionet mund të ekzistojnë formalisht, por demokracia zbrazet nga përmbajtja. Ajo rrezikon të shndërrohet vetëm në teknikë për marrjen, ushtrimin dhe shpërndarjen e pushtetit. Kjo është një pyetje e drejtpërdrejtë edhe për Kosovën.
Demokracia jonë nuk dobësohet vetëm nga mungesa e efikasitetit institucional, por edhe nga humbja e besimit, polarizimi i skajshëm dhe prirja për ta parë kundërshtarin politik si armik. Mund të kemi zgjedhje të rregullta dhe institucione formalisht demokratike, por pa përgjegjësi morale demokracia mbetet e brishtë. Schuman nuk kërkonte triumfin mbi kundërshtarin, por pajtimin me të.
Nuk e ndërtonte Evropën kundër dikujt; ndërtonte ura mes popujve që deri pak vite më parë kishin luftuar kundër njëri-tjetrit. Në këtë kuptim, ai mishëron një kulturë politike që sot duket gjithnjë e më e rrallë: aftësinë për ta parë kundërshtarin jo si armik që duhet eliminuar, por si bashkëbisedues me të cilin duhet kërkuar një rrugë e përbashkët.
Më , Papa Françesku njohu virtytet heroike të Robert Schumanit dhe i dha titullin “i Nderuar”. Për vazhdimin e procesit drejt beatifikimit kërkohet njohja e një mrekullie që i atribuohet ndërmjetësimit të tij. Ky hap ka një domethënie që shkon përtej biografisë personale të Schumanit.
Ai pohon se politika, diplomacia dhe shërbimi publik mund të bëhen edhe hapësira virtyti, kur ushtrohen në shërbim të së vërtetës, drejtësisë dhe së mirës së përbashkët. Në një kohë kur politika perceptohet gjithnjë e më shpesh si hapësirë interesi, karriere dhe pushteti, figura e Schumanit rikthen një mundësi thuajse të harruar: politikani mund të jetë edhe njeri i ndërgjegjes.
Nga kujtesa e Evropës te kriza e saj Vizita e Papa Leonit XIV në Metz mund të lexohet në vazhdimësi me thirrjet që papët i kanë drejtuar Evropës gjatë dekadave të fundit. Në Santiago de Compostela më 1982, Gjon Pali II e ftoi kontinentin: “Evropë, gjeje përsëri vetveten!
Ji vetvetja!” Benedikti XVI paralajmëroi për amnezinë historike të një Evrope që harron burimet kulturore dhe shpirtërore që e kanë formësuar. Papa Françesku, duke iu drejtuar Parlamentit Evropian më 2014, kërkoi që projekti evropian të mos reduktohej në ekonomi dhe burokraci, por ta vendoste përsëri personin njerëzor në qendër.
Edhe zgjedhja e emrit Leoni XIV evokon traditën e mësimit shoqëror të Kishës, veçanërisht Leonin XIII dhe enciklikën Rerum Novarum, e cila e vendosi çështjen sociale në qendër të reflektimit modern katolik.
Pa i dhënë simbolikës më shumë peshë sesa duhet, ka diçka domethënëse në faktin se një Papë me emrin e pagëzimit Robert do të flasë për rrënjët e Evropës në qytetin e lidhur me trashëgiminë e Robert Schumanit. Megjithatë, kthimi te rrënjët nuk është ushtrim nostalgjie. Evropa nuk mund të jetojë duke idealizuar të kaluarën.
Por as nuk mund ta ndërtojë të ardhmen duke harruar se prej nga erdhi gjuha e saj për dinjitetin njerëzor, lirinë, solidaritetin dhe përgjegjësinë. Kujtesa nuk e mbyll Evropën. Përkundrazi, ajo i jep kriter për të dalluar se çfarë duhet ruajtur dhe çfarë duhet ndryshuar. Një Evropë pa kujtesë rrezikon të ketë institucione të fuqishme, por të humbasë arsyen për të cilën ato ekzistojnë.
Kosova: afër Evropës me ligje, por sa afër me kulturë politike? Për Kosovën, Robert Schuman nuk duhet të mbetet vetëm një figurë e historisë evropiane.
Vizioni i tij na vendos përballë një pyetjeje të pakëndshme, por të domosdoshme: A duam të hyjmë në Evropë vetëm përmes ligjeve, fondeve dhe institucioneve, apo edhe përmes një kulture politike që e kupton pushtetin si përgjegjësi dhe shërbim? Në hapësirat tona, fjala politikë lidhet gjithnjë e më shpesh me fushata elektorale, korrupsion, privilegje, konflikt dhe interesa personale.
Besimi në politikë është zbehur deri në atë pikë sa është bërë e vështirë ta përfytyrojmë politikanin edhe si njeri të integritetit moral. Ndërkohë, flasim vazhdimisht për Evropën: për integrimin, fondet, standardet, reformat, legjislacionin dhe proceset negociuese. Të gjitha këto janë të nevojshme.
Por shumë më rrallë pyesim për kulturën morale dhe politike që e bëri të mundur Evropën e pasluftës. Evropa nuk u ndërtua vetëm mbi traktate. Ajo u ndërtua edhe mbi njerëz me karakter; mbi politikanë që e kuptonin pushtetin si përgjegjësi; mbi burra e gra të aftë ta vendosnin të mirën e përbashkët mbi interesin personal dhe partiak.
Për këtë arsye, integrimi evropian nuk mund të matet vetëm me harmonizimin e ligjeve, përmbushjen e standardeve formale apo përfitimin e fondeve. Ai kërkon kulturë dialogu, respekt për dinjitetin e çdo personi, përgjegjësi morale dhe institucione që e meritojnë besimin e qytetarëve. Ne mund t’i përshtatim ligjet pa e ndryshuar kulturën politike.
Mund t’i ndërtojmë institucionet pa ndërtuar besimin. Mund t’i përmbushim standardet formale, ndërsa vazhdojmë ta kuptojmë pushtetin si privilegj dhe jo si shërbim.
Pikërisht këtu qëndron një nga sfidat më serioze të Kosovës dhe të rajonit: asnjë reformë nuk mund ta zëvendësojë karakterin; asnjë ligj nuk mund ta kompensojë mungesën e ndërgjegjes; asnjë institucion nuk mund të funksionojë gjatë nëse ata që e drejtojnë nuk jetojnë sipas vlerave që vetë i shpallin. Kriza e politikës sonë nuk është vetëm krizë programesh apo institucionesh.
Është, para së gjithash, krizë besueshmërie: mungesë njerëzish të gatshëm jo vetëm t’i premtojnë vlerat, por edhe t’i mishërojnë ato në mënyrën se si jetojnë, vendosin dhe e ushtrojnë pushtetin. Pikërisht për këtë Schuman mbetet aktual për Kosovën, shqiptarët dhe Ballkanin.
Evropës mund t’i afrohemi me ligje dhe reforma, por evropianë në kuptimin më të thellë bëhemi vetëm kur ndërtojmë edhe kulturën morale që u jep kuptim atyre. Evropa dhe Kosova përballë vetvetes Ndalesa e Leonit XIV në Metz është një mundësi që Evropa ta rilexojë vetveten.
Figura e Schumanit rikthen në vëmendje një vizion të politikës në të cilin liria nuk ndahet nga përgjegjësia, pushteti nga shërbimi, demokracia nga ndërgjegjja dhe paqja nga pajtimi. Sfida më e madhe e Evropës sot nuk është vetëm të mbetet e bashkuar, e fuqishme dhe konkurruese, por të dijë përse dëshiron të jetë e bashkuar dhe cilin njeri dëshiron ta mbrojë.
Sfida e Kosovës nuk është vetëm t’i afrohet Evropës institucionalisht, por të ndërtojë brenda vetes kulturën morale dhe politike që i jep kuptim përkatësisë evropiane. Schuman kërkoi ta ngrinte Evropën nga rrënojat e luftës. Edhe Kosova doli nga rrënojat e luftës me shpresën për liri, demokraci dhe integrim evropian.
Por, ashtu si Evropa, edhe Kosova duhet të ruhet nga rreziku që t’i ndërtojë strukturat dhe njëkohësisht ta humbasë shpirtin që duhet t’i mbajë ato gjallë. Evropa rrezikon të ketë gjithçka që i nevojitet për të funksionuar, por të harrojë atë që i nevojitet për të pasur kuptim.
Kosova rrezikon t’i përvetësojë format e Evropës pa ndërtuar kulturën politike dhe morale mbi të cilën ato mbështeten. Prandaj Metz-i i shtatorit 2026 është më shumë se një ndalesë papnore. Është një ftesë që Evropa dhe Kosova, përballë vetvetes, të pyesin jo vetëm se ku duan të arrijnë, por edhe mbi cilat vlera duan ta ndërtojnë të ardhmen.