Raporti i Komitetit Shqiptar të Helsinkit, “Harta e Rrezikut të Korrupsionit”, nuk zbulon një realitet të panjohur për qytetarët shqiptarë. Ai thjesht dokumenton me fakte atë që shumica e tyre e përjetojnë çdo ditë: në Shqipëri, korrupsioni nuk është më një devijim i sistemit; ai është bërë pjesë e mënyrës se si funksionon sistemi.
Kur një qytetar nuk merr një shërbim pa ndërhyrjen e një miku, pa rekomandimin e një politikani, pa favorin e një zyrtari apo pa një pagesë informale, problemi nuk është më individi. Problemi është shteti.
Kur kjo ndodh në administratë, në spitale, në gjykata, në shërbimet sociale dhe në punësimin publik, atëherë nuk kemi të bëjmë me “molla të kalbura”, por me një pemë që po thahet nga rrënjët. Raporti identifikon qartë katër mekanizmat që ushqejnë këtë realitet: nepotizmin, patronazhimin politik, korrupsionin administrativ dhe zhvatjen. Këto nuk janë fenomene të ndara.
Ato formojnë një zinxhir ku pushteti politik prodhon privilegje, privilegjet prodhojnë korrupsion dhe korrupsioni riprodhon pushtetin. Kështu krijohet një rreth vicioz, ku qytetari i zakonshëm mbetet gjithmonë humbësi. Edhe më alarmues është fakti se viktimat kryesore janë pikërisht njerëzit më të pambrojtur.
Raporti evidenton nivel kritik të zhvatjes në shërbimet sociale, ku ndihma për njerëzit në nevojë kushtëzohet me favore, ndërhyrje apo pagesa të fshehta. Ky është momenti kur korrupsioni humbet çdo justifikim dhe shndërrohet në një formë padrejtësie sociale. Një shtet që i kërkon ryshfet të varfrit për të marrë një të drejtë ligjore, ka dështuar në misionin e tij më themelor.
Shqetësimi më i madh nuk është vetëm ekzistenca e korrupsionit. Shqetësimi është normalizimi i tij. Breza të tërë po rriten me bindjen se pa mik nuk ecën puna, pa parti nuk gjen punë, pa para nuk merr shërbim dhe pa lidhje nuk fiton drejtësi. Kur një shoqëri fillon ta konsiderojë këtë si normale, ajo nuk humbet vetëm para; humbet moralin, meritokracinë dhe besimin tek shteti.
Prandaj nuk është rastësi që mosbesimi ndaj institucioneve është në rritje. Besimi nuk ndërtohet me slogane, konferenca apo strategji të bukura në letër. Ai ndërtohet kur qytetari hyn në një institucion dhe trajtohet me dinjitet, sipas ligjit dhe jo sipas njohjeve personale.
Rekomandimet e raportit janë të rëndësishme: më shumë transparencë, më pak diskrecion administrativ, mbrojtje reale për sinjalizuesit, institucione të pavarura dhe digjitalizim të shërbimeve. Por këto masa nuk do të japin rezultat nëse mungon elementi vendimtar: vullneti politik për të çrrënjosur sistemin e patronazhit dhe pandëshkueshmërisë.
Historia ka treguar se asnjë shtet nuk është zhvilluar duke toleruar korrupsionin si kulturë qeverisëse. Ai largon investimet, nxit emigracionin, dobëson ekonominë, shkatërron konkurrencën dhe vret shpresën. Në fund, vendi nuk humbet vetëm miliarda; humbet njerëzit e tij më të aftë. Raporti i Komitetit Shqiptar të Helsinkit duhet të lexohet si një kambanë alarmi.
Shqipëria nuk ka nevojë për një luftë propagandistike kundër korrupsionit, por për një revolucion institucional që rikthen barazinë para ligjit dhe përgjegjësinë në ushtrimin e pushtetit. Sepse korrupsioni nuk është thjesht një ryshfet i dhënë në heshtje. Ai është taksa më e padrejtë që paguajnë qytetarët e ndershëm.
Dhe një shtet që nuk e lufton këtë taksë të padukshme, në të vërtetë po e legalizon padrejtësinë.