Mes paqëndrueshmërisë politike të Kosovës në dy vitet e fundit, një nofkë u ngurtësua në titull: Votuesit e Albin Kurtit nuk e quajnë më kryeministër, por baba. Kjo ese shtron pyetjen se çfarë po bën kjo fjalë dhe pse vazhdon të rishfaqet në momente ankthi politik e ekonomik?
Që nga viti 2024, Kosova ka jetuar në krizë zgjedhore pothuajse të përhershme: me dështim të bisedimet për koalicion, me shpërndarje parlamenti, me zgjedhje të parakohshme pas zgjedhjeve të parakohshme.
Dhe mes çdo raundi të atij kaosi, një njeri ia ka dalë të fitojë – dhe të fitojë edhe më shumë – Albin Kurti, lideri i partisë më të madhe të Kosovës, Vetëvendosjes, dhe kryeministër në detyrë.
Kurti fitoi për herë të parë më 2019, shënoi fitore bindëse më 2021 dhe më pas tre herë fitoi shumicën radhazi midis vitit 2025 dhe qershorit 2026 – një sukses i pashembullt në historinë e shkurtër demokratike të Kosovës. Mes paqëndrueshmërisë politike, një nofkë u kthye ngurtësueshëm në titull: Votuesit e Kurtit nuk e quajnë më kryeministër, por baba (baba).
“Pikërisht se e keni ndërmend me m’i dhënë fëmijët e juj m’i iu rrit unë, jeni tu m’thanë Albin baba”, kishte thënë me entuziazëm gjatë fushatës zgjedhore në janarin e vitit 2025. Shpesh, referimi dikujt si “babai i filanit” mbart nënkuptimin se meqë ka krijuar diçka, ka të drejtë ta kontrollojë atë.
Nga Kroni në mitologjinë greke, i cili i gëlltiste fëmijët e tij nga frika se do ta rrëzonin nga froni, te nocioni i filozofit antikolonial, Frantz Fanon, për babanë e gjunjëzuar, metafora e babait, kurrë nuk ka qenë neutrale. Përgjatë shekujve, ka shërbyer si mënyrë për ta menduar autoritetin, pushtetin dhe legjitimitetin.
Si aktivist i shoqërisë civile dhe disident, Kurti ishte ndër kritikët më të zëshëm të kultit të personalitetit të Ibrahim Rugovës, liderit pacifist të Kosovës gjatë kulmit të dhunës së Serbisë kundër shqiptarëve etnikë në 1990 dhe gjatë viteve pas luftës së Kosovës më 1998-99.
Atëherë, Kurti argumentonte se Rugova, si baba i kombit në kuptimin e mirëfilltë para Pavarësisë, ishte kthyer në një figurë që shkonte përtej llogaridhënies politike.
Kanuni i bardhë europian do ta thoshte se djali që spikat dhe urren autoritetin e babait ka gjithmonë rrezik të bëhet trashëgimtari më i përnjëmendtë i atij autoriteti; Edipi nuk i shmanget fronit duke kuptuar korrupsionin e tij, ai e trashëgon atë. Sot, Kurti është bërë pikërisht babai i kultit të fetishizuar që dikur ia diagnostikoi Rugovës.
Një lider , i blinduar nga shumica zgjedhore dhe karizma personale në vend të llogaridhënies institucionale, ndërhyrjet e të cilit në tregun e lirë, mirëqenie dhe shoqëri lexohen gjithnjë e më shumë se shkojnë përtej mundësive të negociatave në vend se të jenë subjekt i tyre. Kush është babai yt?
Drama edipiane supozon një trekëndësh të qëndrueshëm familjar, ku babai është mjaftueshëm i brendësuar si ligj në botën e fëmijës. Në këtë situatë të vështirë, autoriteti i babait nuk u çmontua kurrë së jashtmi para se të zinte fill drama familjare. Në librin e tij të vitit 1952 “Black Skin, White Masks”, Fanoni argumentonte se kolonializmi e deformon këtë trekëndësh që në bazën e tij.
Babai i kolonizuar nuk është i pranishëm, por figurë e zvogëluar dhe e poshtëruar, e zhveshur nga autoriteti nga rendi kolonial. Prandaj, sipas Fanonit, në vend të babait, fëmija post-kolonial e përvetëson kolonizatorin si ligj. Biografia e Kurtit lexohet pothuajse si rast studimi, shkruar sipas specifikimit të Fanonit, dhe jo sipas borgjezit europian.
Ai do të burgosej nga shteti serb në vitin 1999. Në mesin e viteve 2000, si aktivist që kërkonte vetëvendosje, vazhdimisht mbahej në paraburgim nga administrata e përkohshme e OKB-së në Kosovë, të cilën atëherë e quante “neokoloniale”. Më 2020, në mes të pandemisë COVID-19, qeveria e tij u rrëzua në një grusht të orkestruar shteti nga Uashingtoni nga Donald Trump dhe Richard Grenell .
Ky poshtërim i tretë është demonstrimi më i qartë se edhe legjitimiteti zgjedhor mbeti subjekt i pushtetit të baballarëve tjetërkund.
Tre aparate baballarësh, tre poshtërime, asnjëra prej të cilave çështje e brendshme e familjare: shteti serb, administrata ndërkombëtare dhe garantuesi amerikan e disiplinuan atë njëri pas tjetrit dhe secili prej tyre zuri, për një kohë të shkurtër, vendin e babait.
Friedrich Engels në librin e tij botuar më 1884, “Origjina e familjes, e pronës private dhe e shtetit”, argumenton se autoriteti atëror nuk është arritje natyrore, por historike, e lidhur me një tranzicion specifik ekonomik. “Babai”, si kategori autoriteti, shfaqet me rritjen e pronës private që burrat e kontrollonin dhe donin t’ua bartnin trashëgimtarëve të verifikuar.
Përtej kësaj, atësia u shpik për të kryer detyra të tilla, si puna e sigurimit të mbijetesës dhe shpërndarjes së burimeve, të cilat për Max Weberin, siç shpjegohet në librin e vitit 1921, “Economy and Society”, u burokratizuan nga ana tjetër në shtetin e mirëqenies në Europën e shekullit të nëntëmbëdhjetë.
Duke shkuar përtej qasjeve falocentrike të mendimit ekonomik e politik, Audre Lorde argumenton në librin e vitit 1978, “Uses of Erotic”, se brenda çdo strukture shtypëse ekziston një bartës i fantazuar flamurtar: i bardhë, mashkull, i ri, heteroseksual dhe i kamur financiarisht, kundër të cilit maten të gjithë të tjerët.
Këtu, baba si titull politik funksionon pikërisht si pretendim për ta zënë vendin e autoritetit mitik, pavarësisht nëse burri në fjalë mishëron përnjëmend ndonjërin nga tiparet e kërkuara. Në të vërtetë, babai rishfaqet në politikë bash në momentet kur tregjet, burokracitë, ligjet ndihen sikur po dështojnë t’i mbrojnë qytetarët.
Andaj, duke pasur parasysh Kosovën bashkëkohore, shtrohet pyetja: kur një shoqëri përsëri nis ta quajë dikë baba , në çfarë nuk beson më ajo shoqëri? Përgjigja thelbësohet në ndërhyrjet ekonomike paternaliste viteve të fundit të Kurtit.
Ato nuk janë politika të depersonalizuara mirëqenieje, të lidhura me rregulla të parashikueshme që janë të testuara, korrigjuese të tregut ose të orientuara kah investimet sociale. Ato funksionojnë si provizione personale, të lidhura me kohën e zgjedhjeve, të dhëna nga babai dhe jo nga sistemi – një baba simbolik që me sa duket zëvendëson shtetin e mirëqenies.
Ekonomi paternaliste: Baba, si shtet i mirëqenies Ndryshe nga mungesa e shteteve të mirëqenies që përshkruajnë Engels e Weber, çështja e boshllëkut të mirëqenies në Kosovë është më e ndërlikuar si mungesë. Ajo ishte pjesërisht e ndërtuar, pjesërisht ishte shpartalluar, pjesërisht u ishte lënë në dorë organizatave ndërkombëtare dhe është shtyrë përgjithmonë nga i njëjti rend euroatlantik.
Andaj, baba ndërhyn për të mbushur një boshllëk që nuk është i rastësishëm, por strukturor. Pas zgjedhjeve të shkurtit e të dhjetorit 2025, qeveria nuk paraqiti projektbuxhetin deri më .
Edhe atëherë, ajo thjesht riaprovoi versionin që qeveria në largim, e kryesuar nga Kurti, e kish miratuar në tetorin e vitit 2025, pa publikuar Kornizën Afatmesme të Shpenzimeve dhe pa reflektuar detyrat e 19 ministrive të qeverisë së re. Qeveria gjithashtu nuk arriti ta publikonte me kohë udhëzuesin e qytetarëve për projektbuxhetin.
Ministri i Financave, Hekuran Murati, më 20 shkurtin e sivjetmë e quajti projektbuxhetin “të përkohshëm dhe urgjent”, pa sqaruar përkohshmërinë dhe urgjencën e tij. Pjesë e projektbuxhetit ishte zbatimi i pagës së trembëdhjetë për sektorin publik.
Edhe pse të ardhurat nga pagat, veçanërisht në sektorin privat (për të cilin kjo pagë e trembëdhjetë ende nuk zbatohet) janë të ulëta, një studim nga grupi i pavarur i mendimit, GAP, me seli në Prishtina, tregoi se kjo dispozitë nuk është në përputhje me Ligjin për pagat.
Mbi 81% e buxhetit të ndarë për investime kapitale shkoi në projekte të mbartura nga vitet e mëparshme në vend të të rejave. Në periudhën 2019-2025, shpenzimet për subvencione dhe transfere pothuajse janë dyfishuar, duke kufizuar kapacitetin për investime në projekte infrastrukturore.
Më shumë se 1 miliard euro në shpenzimet kapitale të planifikuara, midis viteve 2021 dhe 2024, nuk u ekzekutuan. Kjo tregon mungesë strukturore pikërisht në llojin e investimeve publike jotërheqëse dhe të depersonalizuara, siç janë rrugët, shkollat dhe mjediset parashkollore, klasat e digjitalizuara, zinxhirët e furnizimit të spitaleve, që duhet t’i ofrojë një shtet funksional i mirëqenies sociale.
Engels e vendos autoritetin paternal pikërisht në fuqinë për të vendosur se kush merr, çfarë merr, kur merr dhe me çfarë kushtesh. Pak ditë para zgjedhjeve lokale të 12 tetorit 2025, qeveria në detyrë e udhëhequr nga Kurti vendosi të ndajë nga 100 euro për çdo student.
Një muaj para zgjedhjeve parlamentare të 28 dhjetorit 2025, studentët e Kosovës morën një mesazh të ngrohtë dhe mjaft personal nga Kurti: se marrësi ende duhet të ndiejë diçka për dhënësin dhe jo për sistemin. Qeveria e udhëhequr nga Kurti ndau nga 100 euro të atypëratyshme për çdo student në Kosovë.
Pagesa mund të ishte kryer si transfer bankar anonim, por në vend të kësaj, mbërriti si mesazh nga baba për studentët “e tij”: “Të dashur studentë, më lejoni t’ju uroj një vit të ri akademik të lumtur me lajmin e mirë se jeni kualifikuar si përfitues i shtesës së njëhershme prej 100 eurosh. Me qeverinë tonë, studentët do të kenë gjithmonë mbështetjen e shtetit.
I juaji, Albin Kurti, Kryeministër në detyrë i Republikës së Kosovës”. Mesazhi nuk është njoftim burokratik pagese. Është një SMS personal, i nënshkruar nga baba , me gjuhën e korrespondencës intime, e jo të administratës publike.
Nëse një shtet funksional i mirëqenies është atësi e burokratizuar suksesshëm, siç do ta përthekonte Weberi, atëherë ky mesazh është momenti i saktë kur po ky tranzicion përmbyset në kohë reale. Ky është një autoritet paternal aq i vogël sa të futet në ekranin e njoftimeve të një telefoni. Një baba që shpërndan nga 100 euro para zgjedhjeve nuk po ndërton një arkitekturë të mirëqenies.
Ai po kryen gjestin e ofrimit atëror pikërisht në momentin që i blen më shumë besnikëri. Nuk u ndal me kaq! Një ditë pas zgjedhjeve parlamentare të 28 dhjetorit 2025, Kurti njoftoi se, duke filluar nga e nesërmja, nga 100 euro do të ndaheshin për fëmijët e pensionistët.
Derisa pagesa ishte planifikuar të kryhej menjëherë pas zgjedhjeve, vetë premtimi e kishte bërë tashmë të veten gjatë fushatës. Disa javë para zgjedhjeve parlamentare të 7 qershorit 2026, kabineti i Kurtit vendosi t’u shpërndajë nga 100 euro të tjera studentëve dhe pensionistëve.
Në këtë ritëm, pagesat personale rifilluan në shkallë të gjerë në fundpranverën e vitit 2026, pak para zgjedhjeve të parakohshme parlamentare të qershorit 2026. Një nga pesë zotimet e qeverisë së re Kurti ishte e ashtuquajtura Pakoja e Inflacionit .
Qeveria ia dërgoi këtë paketë mbështetëse prej 122 milionë eurosh Kuvendit në fundprillin e vitit 2026, dy muaj e gjysmë pas formimit të qeverisë dhe vetëm tre ditë para se të skadonte mandati kushtetues i vetë Kuvendit. Nuk kaloi në Kuvend, andaj në vend të kësaj qeveria veproi me vendim kabineti.
Më 22 maj, qeveria miratoi një raund të ri pagesash nën emërtimin e Pakos së Inflacionit 2.0, duke ndarë afërsisht 105 milionë euro gjithsej. Kjo përfshinte 73 milionë euro pagesa të njëhershme prej 100 eurosh për më shumë se 322 mijë përfitues të rritur të skemave të ndihmës sociale dhe mbi 405 mijëfëmijë, si dhe 7 milionë euro pagesa prej 100 eurosh për 70 mijë studentë.
Norma e inflacionit në Kosovë për vitin 2026 është 6.8% – më e larta në rajon. Për shkak se qeveria vepron sikur rritja nominale e buxhetit, e nxitur nga inflacioni, të ishte vetvetiu përfitim, sjellja fiskale e shtetit e ushqen vetë inflacionin që pretendon se po e kontrollon Nga njëra anë, instrumentet strukturore ekonomike të qeverisë – siç janë rregullimet e përfitimeve sociale, projektbuxheti dhe Korniza Afatmesme e Shpenzimeve – lëvizin ngadalë, jo në mënyrë të plotë ose nuk lëvizin fare nga vendi.
Në anën tjetër, instrumentet e saj personale, diskrete – mesazhi me tekst dhe vendimi i kabinetit – përdoren pikërisht gjatë kalendarit zgjedhor: të nënshkruara, të datuara dhe të ndjera sikur vijnë nga baba . Babai i munguar Roli parësor prindëror i Kurtit strukturalisht është i zbrazur nga gjeografia.
Baba qeveris një nga vendet më të varfra në Europë, ndërsa fëmija i tij i vetëm po rritet në shtetin norvegjez të mirëqenies. Ajo që duhet të formësohet nga baba në familjen e tij, eksportohet në trupin e shtetit të Kosovës, ku asnjë marrëveshje kujdestarie, bashkëprindërie, gjykate e huaj nuk mund ta kundërshtojë pretendimin e tij për titullin e babait.
Kurti qeveris të vetmin vend në Europë ku prania ekonomike e babait mbetet materialisht vendimtare për mirëqenien e familjes, ndërsa vajza e tij jeton pikërisht në të vetmin kontekst ku kjo mbështetje ekonomike atësore është bartur në masë të madhe nga vetë shteti social.
Prandaj, kompensimi atëror nuk lëviz nga dobësia e sferës publike në shfaqje në jetën private; ai lëviz nga mungesa në jetën private drejt shfaqjes në sferën publike. Rëndom, nuk do të ishte politikisht produktive, as unë e kam qëllimin në këtë pikë t’i gjykoj mënyrat e prindërimit.
Por kur një udhëheqës zgjedh ta përvetësojë dhe karikaturojë figurën e babait dhe ta zgjerojë për t’i mëshuar në të tijën se fëmijët e kombit janë të tijtë, vetë kjo zgjedhje kërkon shqyrtim, duke përfshirë edhe prindërimin e distancuar në familjen e tij që e ka mbajtur jashtë kornizës. Babai universal i kanunit perëndimor nuk ishte kurrë universal.
Libri i vitit 1981 i Angela Davisit, “Women, Race and Class”, shpjegon sesi skllavëria e shfuqizoi ligjërisht dhe strukturisht atësinë e burrave me ngjyrë, ndërsa babai i bardhë borgjez në shkrimet e Weberit dhe Engelsit po konsolidohej para syve.
Në të njëjtën linjë, në “Këngën e Solomonit” të vitit 1977, romancierja amerikane, Toni Morrison, e përshkruan babanë jo si figurë jashtëzakonisht të qëndrueshme autoriteti në kuptimin frojdian-edipian, por që mungon, është i thyer, i dhunshëm ose mbetje e traumatizuar e skllavërisë dhe kapitalizmit.
Historia e Kosovës me baballarë është njashtu e shpartalluar dhe duhet të lexohet në regjistrin fanonian. Shumë kohë para Kurtit, Kosova kishte mësuar tashmë të jetonte me baballarë që mungonin.
Ndërmjet viteve 1960 dhe 1980, nën dekada shtypjeje strukturore dhe stagnacioni ekonomik të imponuar nga Beogradi, qindra mijëra burra kosovarë u larguan si Gastarbeiter (punëtorë mysafirë) drejt Gjermanisë, Zvicrës, Austrisë dhe gjetiu. Ata çonin para në shtëpi, ndërsa gratë e tyre drejtonin familjet, rrisnin fëmijët e kujdeseshin për pleqtë dhe familjen e gjerë.
Babai në përvojën e jetuar të këtij brezi nuk ishte prani e përditshme, por remitancë: një transfer i përmuajshëm, zë në linjën telefonike, burrë që vinte në shtëpi për dy javë pushimesh gushti, duke nuhatur një vend tjetër dhe pastaj largohej përsëri. Në praninë episodike të baballarëve Gastarbeiter , nënat bëheshin kryefamiljaret de facto në çdo gjë, pos me emër e ligj.
Ato drejtonin punët e fermës, ose dyqanin e familjes, negocionin me fqinjët, disiplinonin fëmijët, menaxhonin mërzinë dhe sëmundjet, derisa mbeteshin formalisht të nënshtruara ndaj një rendi patriarkal, përfaqësuesi i fjalëpërfjalshëm i të cilit mungonte për njëmbëdhjetë muaj të vitit.
Në këtë kuptim, mungesa e babait Gastarbeiter bëhet mishërimi i mirëfilltë i asaj që filozofja franceze Simone de Beauvoir do ta quante transcendencë patriarkale: ai shihet në histori, në paga, në botë . Ajo i është mbërthyer punës së përsëritur dhe të padokumentuar të mbajtjes së shtëpisë, një punë që mban në këmbë gjithçka, por që nuk grumbullon asgjë për veten: as emër, as status.
Fanon do të këmbëngulte se babai kosovar Gastarbeiter ishte më vete një imponim kolonial. Ai nuk u shfaq me vullnetin e tij të lirë. Mërgoi sepse shtypja strukturore e Beogradit nuk i linte asnjë shtegdalje tjetër për t’i ofruar familjes shtëpi e katandi.
Ai ishte, sipas Fanonit, një baba i tkurrur nga sundimi serb, duke ushtruar autoritet në shtëpi – ku ende ishte e mundshme kjo performancë – megjithëse nga distanca. Autobiografia e Maya Angelou e vitit 1969, “I Know Why the Caged Bird Sings”, shpërfaq një portret të krahasueshëm.
Babai i saj – i cili kryesisht do të mungonte gjatë fëmijërisë së saj, duke u shfaqur shkurtimisht dhe me qasje karizmatike para se të largohej përsëri – mishëron modelin e atësisë episodike, performative në vend të një pranie të qëndrueshme.
Rrëfimi i Angelout është josentimental: ajo as nuk i romantizon shfaqjet e rralla, e as nuk pretendon se ato zëvendësojnë atë që ishte përnjëmend e nevojshme. Nga mesi i viteve 1980 deri më 1999, baballarët kosovarë do të mungonin brutalisht sherri i luftës gjenocidale të Serbisë kundër shqiptarëve të Kosovës.
Baballarët dhe të rinjtë që ishin gati të bëheshin baballarë iu shmangën rekrutimit ushtarak në ushtrinë jugosllave, ktheheshin në arkvole, ose zhdukeshin në burg pa proces të rregullt ligjor.
Diçka të kësisojshme hasim në librin e Sulaiman Addoniasit, “Silence Is My Mother Tongue”, ku mungesa e baballarëve në vendin e tij të lindjes – Eritrenë – ishte rezultat i drejtpërdrejtë nga lufta, zhvendosja dhe mungesa e shtetësisë, dhe jo nga zgjedhja personale. Tregimi i Addoniasit refuzon çdo shpengim sentimental të asaj mungese; ajo më shumë mbetet plagë sesa provë përkushtimi.
Mungesa e baballarëve Gastarbeiter të Kosovës ishte ngjashëm plagë e shkaktuar nga shtypja e vazhdueshme e Serbisë, dhe transferimi i parave ishte gjëja më e përafërt me dashurinë që lejonte situata.
Në librin e saj të vitit 2003 “Dark Continents: Psechoanalysis and Colonialism”, kritikja letrare, Ranjana Khanna, argumenton se nënçmimi dhe poshtërimi historik i baballarëve çon në melankoli koloniale në nivel kolektiv.
Për të, një komb nuk mund të vajtojë plotësisht sovranitetin e tij dhe baballarët autoritarë që i humbi, sepse rendi ndërkombëtar që i korrigjoi pjesërisht ato humbje, para së gjithash nuk i pranoi kurrë si humbje. Humbja përfshihet në vend se të vajtohet dhe në këtë mënyrë bëhet pjesë e vetë-imazhit të kombit. Baba hyn në këtë strukturë melankolie.
Kurti nuk e ushtron sovranitetin vetëm për një audiencë të brendshme, siç bën lideri kombëtar i Fanonit. Ai kryen rikuperimin e asaj që është humbur: babai shqiptar që nuk u dorëzua, që ofron mirëqenie, që vendos vetë pa i kërkuar leje Beogradit, Brukselit, a Uashingtonit. Dashuria për babën është një idhje melankolike e asaj që kosovarëve nuk u është lejuar kurrë plotësisht ta vajtonin.
Figura atërore e Kurtit është gjithnjë e më e dukshme në marrëdhënien e tij me diasporën kosovare. Që nga ardhja e tij e parë në pushtet më 2019, investimet retorike dhe politike të qeverive të tij të njëpasnjëshme në diasporë kanë qenë të vërejtshme.
U formuan zyra dhe departamente të ndryshme qeveritare për çështjet e diasporës, qeveria mundësoi votën e diasporës në konsullatat e Kosovës në mbarë botën, e të mos përmendim vizitat e shpeshta të Kurtit – dhe kabinetit të tij – në komunitetet kosovare në Europë dhe Amerikë të Veriut. Shpërblimi ka qenë njashtu i dukshëm, me mbi për kandidaturën e Kurtit për kryeministër.
Në majin e vitit 2026, qeveria e tij ndau 3 milionë euro për subvencionimin e shpenzimeve të sigurimit të makinave për anëtarët e diasporës “që verës vijnë me makina në Kosovë”. Po atë muaj, qeveria ndau 2 milionë euro të tjera për të subvencionuar itineraret e fluturimeve për diasporën.
Duke pasur parasysh zgjedhjet e parakohshme që u zhvilluan më 7 qershor, në fakt po paguante pjesërisht për udhëtimin e mirëfilltë të diasporës për kthimin në vendlindje në kohë zgjedhjesh. Diaspora është gjetiu.
Si baba i largët që nga larg e kërkon dashurinë, ai shpenzon para publike për t’u ndjerë i pranishëm aty ku mungon, ndërsa instrumentet e zakonshme të pranisë në shtëpi – buxhet transparent, konsultim parlamentar dhe qeverisje e përgjegjshme – mungojnë ose manifestohen me vonesë të madhe, vit pas viti.
Në këtë kuptim, Kurti ka marrë skenarin e baballarëve shqiptarë Gastarbeiter dhe e ka ringjallur vullnetarisht strukturën e tij emocionale në nivelin e kombit, sikur vetë mungesa të ishte dëshmi e përkushtimit atëror dhe jo e dështimit të tij. Kosovarët, sidomos në diasporë, nuk kanë nevojë të mësohen se babai që mungon, prapëseprapë mund të jetë ende i dashur dhe autoritar.
Nënat e një brezi të tërë ua mësuan këtë nga zori. Këtu, baba futet në një formë kulturore që fal. Pjesërisht kjo është arsyeja pse nofka ka zënë vend me përkëdheli, pavarësisht fakteve që në fakt duhet ta turpërojnë atë.
Baba , patriarku Derisa po shkruante në periudhën ndërmjet luftërave botërore, në veprën e tij të vitit 1936 “Studies on Authority and the Family”, filozofi gjerman, Max Horkheimer, argumenton se familja borgjeze me babanë në krye është vendi ku brendësohet autoriteti shoqëror.
Për të, familja nuk pasqyron vetëm strukturën autoritare të shoqërisë kapitaliste; ajo prodhon bindje, ankth dhe dëshirën për lidership të fortë që më vonë i nënshtrohet politikës autoritare. Në publik, babai i Horkheimerit ligështohet nga forcat jopersonale të tregut, diçka që ai e kompenson në mënyrë teatrale në autoritetin e tij në familje.
Fanon do ta lexonte njashtu rrënjosjen e politikës paternaliste të Kurtit si qenësore për elitën post-koloniale: një njeri që sovranitetin e vërtetë e ka të kushtëzuar, vepron me vendosmëri teatrale në shtëpi, sepse nuk mund ta interpretojë së jashtmi pa leje.
Në veprën “The Sexual Contract”, shkruar më 1988 nga teoricienja politike britanike, Carole Pateman, autorja argumenton se “kontrata origjinale” e përshkruar nga themeluesit e teorisë politike europiane (Hobbes, Locke, Rousseau) është gjithmonë në hije të një kontrate seksuale: një marrëveshje ndërmjet burrash lidhur me qasjen dhe autoritetin mbi gratë, si parakusht që kontrata publike të funksionojë.
Kur një udhëheqës politik modern (vetë)quhet baba dhe ushtron komandë paternale mbi ekonominë dhe shoqërinë, kjo sinjalizon pikërisht llojin e autoritetit para-kontraktual, në stilin familjar, që po rivendoset. Për shembull, ligji i Kosovës për barazinë gjinore i detyron institucionet publike të praktikojnë buxhetimin e përgjegjshëm gjinor.
Megjithatë, siç tregohet nga OJQ-ja “Rrjeti i Grave i Kosovës”, ligji i buxhetit të vitit 2026 nuk përmban shtojca të ndjeshme gjinore dhe asnjë deklaratë buxhetore gjinore.
Buxheti i strehimoreve për viktimat e dhunës në familje mbetet në nivelin e vitit të kaluar, nuk është ndarë asnjë fond për një qendër për të mbijetuarit e përdhunimit dhe nuk ka asnjë parashikim buxhetor për një linjë telefonike kombëtare emergjence për të mbijetuarit e dhunës me bazë gjinore, pavarësisht angazhimeve ekzistuese të qeverisë për t’i financuar të dyja.
Njëherësh, provizioni i draftit të Kodit Civil që do të kishte pranuar bashkjetesat civile midis njerëzve të së njëjtës gjini ka dështuar vazhdimisht të miratohej në Kuvend, duke e lënë familjen si institucion patriarkal ligjërisht dhe administrativisht në qendër të mënyrës sesi shteti e organizon kujdesin.
Një numër zyrash shtetërore, dhe tani Ministria më vete e Punës, Familjes dhe Vlerave Çlirimtare, janë krijuar në mënyrë eksplicite rreth familjes si njësia përmes së cilës administrohen mirëqenia, mbrojtja dhe përkatësia. Kompresimi i vlerave të punës, familjes dhe çlirimit në një ministri të vetme, nga një parti që nominalisht e quan veten të majtë, është problematik.
Diku tjetër në Europë kemi parë përhapjen e ministrive për familjen . Nga Erdogani në Turqi te Orban në Hungari e Kaczyński në Poloni, këto janë gjeste konservatorizmi dhe autoritarizmi që përdorin kthimin në familjen tradicionale heteroseksuale si kurban politik. Rreshtimi në këtë klub tregon shumë.
Askund nuk bëhet më i dukshëm hendeku ndërmjet biografisë personale të Kurtit dhe qeverisjes së tij për politika e pro-nataliste.
Më 2021, qeveria e tij lansoi programin e shtesave pas lindjes prej 325.9 eurosh, të ndara për gjashtë muaj për nënat e papuna, ose për tre muaj për nënat e punësuara, të financuara nga buxheti i shtetit si pjesë e masës “Mbështetje familjare” të Pakos së rimëkëmbjes ekonomike. Më , më pak se dy javë para zgjedhjeve, kjo shumë .
FMN-ja raporton se pjesëmarrja e grave në fuqinë punëtore të Kosovës renditet ndër më të ulëtat në nivel global – nën 20% – duke rezultuar në hendek të konsiderueshëm gjinor në pjesëmarrje. Arsyeja kryesore e raportuar për pengesat e punësimit të grave duket të jetë familja dhe përgjegjësitë e kujdesit.
Në vitin 2024, qeveria ndau shtesat mujore për fëmijë prej 30 eurosh për fëmijë për familjet me dy fëmijë, deri në 16 vjeç, duke u rritur në 45 euro për fëmijë në familjet me tre fëmijë.
Gjatë fushatës zgjedhore për zgjedhjet e shkurtit 2025, Kurti njashtu propozoi me entuziazëm idenë e përfshirjes së një forme mbështetjeje sociale për gjyshet (por jo edhe për gjyshërit) që kujdesen për nipërit e mbesat e tyre, derisa prindërit janë në punë.
Këto politika dhe premtime përçojnë një kulturë politike në të cilën çështja se kush riprodhohet, si dhe në çfarë kushtesh, trajtohet si çështje urgjente kombëtare.
Shkrimtarja marokene, Fatima Mernissi, shpjegon se shteti menaxhon punën e papaguar të grave ndër breza pa vënë kurrë në dyshim se pse para së gjithash kjo punë bie mbi shpatullat e grave, ose pse burri nominalisht në krye të familjes dhe të kombit është i përjashtuar nga kërkesat e tij të përditshme. Njësoj si vetë baba .
Më e rëndësishmja, qeveria që ndan nga 30-45 euro në muaj për të shpërblyer ekzistencën e një fëmije ka bërë dukshëm shumë pak për t’i siguruar kushtet e asaj ekzistence sapo ajo të nisë. Pothuajse e gjithë popullsia e fëmijëve të Kosovës – rreth 99%, sipas Institutit Atlas – merr frymë nën standardet e Organizatës Botërore të Shëndetësisë .
Në shkollat ku ata i kalojnë ditët, gjatë më shumë se gjysmës së ditëve në klasë në mes të dimrit, temperaturën e brendshme minimale janë nën standardet e OBSH-së , me temperatura të ulëta të regjistruara afër ngrirjes.
Për më tepër, debati mbi projektligjin për t’ua lejuar grave të pamartuara të bëjnë fertilizimin in vitro (IVF) dhe për ta ulur koston e tij për çiftet, e spikat edhe më fort këtë.
Ky projektligj u kundërshtua kryesisht nga disa anëtarë të partisë së Kurtit, Vetëvendosje, të cilët ishin kritikë të zëshëm të grave të pamartuara që kishin qasje në IVF, me arsyetimin se kjo do ta “kërcënonte” institucionin e familjes dhe identitetin kombëtar shqiptar.
Argumenti i nënkuptuar është se riprodhimi është legjitim vetëm kur kryhet brenda familjes patriarkale, brenda strukturës që babai i munguar kryeson nominalisht dhe nëna aktuale qeveris në të vërtetë. Gratë e pamartuara që kërkojnë IVF janë kërcënim, sepse do t’i refuzonin kushtet mbi të cilat është organizuar fantazia e rimëkëmbjes post-koloniale.
Siç pritej, asnjë shqyrtim ekuivalent nuk u bë për baballarët e munguar shqiptarë të viteve 1960 e tutje, në kohën kur riprodhimi konsiderohej thelbësor si për rezistencën, njashtu edhe për çlirimin.
Një shembull i fundit i spikatur i babës si patriark është Strategjia e Sigurisë Kombëtare e Kosovës 2022-2027 , e cila nuk përmend sigurinë me bazë gjinore dhe hesht për valën në rritje të dhunës me bazë gjinore. Një elitë qeverisëse që nuk e sheh dhunën me bazë gjinore si çështje sigurie ka përcaktuar tashmë që kombi që mbron imagjinohet si një familje me mashkullin në krye të saj.
Në fakt, e vetmja herë që fjalët “gra” ose “femër” përmenden në dokument, përtej statistikave të punësimit, vjen krejt në fund, kur gratë, ashtu si burrat dhe fëmijët, thirren për të mbrojtur atë që përndryshe është një strukturë shtetërore patriarkale në thelb.
B abë i frikësuar Kurti zakonisht i fiton zgjedhjet me rreth pesëdhjetë për qind të votave, një shfaqje e llojit të dashurisë publike në të cilën babai mund të ndihet i sigurt.
E megjithatë, siç theksojnë me të drejtë kritikët e tij, ai është i disponueshëm për mediat lokale vetëm sipas kushteve të tij; lëviz nëpër kryeqytet pas xhamave të blinduar, i rrethuar nga truproja, i mbyllur brenda xhipave të zinj.
Ashtu qysh bënte vetë Kurti sa ishte në opozitë, kur kritikonte zëshëm gjeste të tilla të liderëve e shtetit, kosovarët e lexuan saktë këtë si shenjë të distancës së liderit. Pyetja pothuajse lind vetvetiu: kujt po i frikësohet baba ?
Në veprën e Fjodor Dostojevskit , “Vëllezërit Karamazov”, vrasja e plakut Karamazov nuk kryhet nga bijtë që i injoroi në kuptimin e zakonshëm të lënies pas dore, por nga fëmija i paligjshëm që ai kurrë nuk e pranoi si birin e tij, i mbajtur në margjinat e familjes, duke kryer punën e ndyrë të familjes.
Frika e babës mund të lexohet prej bazës zgjedhore që pretendimi i tij atëror nuk i përmendi kurrë: gratë në politikat buxhetore dhe të zhvillimit; gratë e kërcënuara dhe të dhunuara nga partnerët e tyre; pakicat etnike të përjashtuara nga retorika e fëmijëve të kombit ; individët që kanë të drejtë të mos riprodhojnë.
Një burrë, sovraniteti i të cilit është vërtet i përmbushur nuk ka nevojë për aq shumë mbrojtje nga njerëzit që i qeveris.
Xhamat dhe truprojat janë tregues të asaj që mesazhi me tekst dërguar studentëve kosovarë përpiqet ta fshehë: se autoriteti atëror që ushtrohet është i huazuar dhe jo sovran, i kushtëzuar dhe jo i vetëpërmbushur, dhe i varur nga aprovimi i baballarëve gjetiu, të cilët mund t’ia tërheqin në çdo moment.
Ajo që duket të jetë vetëbesimi i një burri që nuk i përgjigjet askujt, në një vështrim më të afërt, është qëndrimi i një burri, autoriteti i të cilit fundja varet nga miratimi i aktorëve më të fuqishëm jashtë vendit. Kosova i ka kaluar shtatëdhjetë vjet duke mësuar t’i dojë burrat që ndodhen gjetiu.
Ende nuk i janë dhënë aso lloj shkollash, kujdesi për të moshuarit, rrugësh, kujdesi për fëmijët, buxhetesh të ndjeshme gjinore dhe shteti të mirëqenies, që do ta bënin atë dashuri të panevojshme.
Derisa të ndodhë kjo, vendi në krye të tryezës do të mbetet i përcaktuar, mesazhet me SMS do të vazhdojnë të mbërrijnë tre ditë para zgjedhjeve dhe baba do të vazhdojë të jetë diku tjetër në çdo kuptim rrethanë ku i shkon fjala.
Vjosa Musliu është profesore e asocuar e marrëdhënieve ndërkombëtare në Vrije Universiteit Brussel (VUB) në Belgjikë ku ligjëron për politikat ndërkombëtare ekonomike. Është autore e katër librave dhe mbi 20 artikujve shkencorë për politikat e shtetndërtimit në Kosovë. Së fundmi, ajo ka publikuar librin ‘ Girlhood at War: Interpreting War and Liberation in Kosovo ’.
Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autorit dhe jo domosdoshmërisht pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN apo ndonjë institucioni tjetër. Artikulli origjinal është publikuar fillimisht në Prishtina Insight . Përkthimi: Rexhep Maloku – KALLXO.com