“Kushtetutat nuk shkruhen vetëm për kohët kur institucionet funksionojnë, por mbi të gjitha për momentet kur ato vihen në provë.” Një nga parimet themelore të çdo demokracie parlamentare është se sovraniteti i qytetarëve materializohet përmes përfaqësuesve të zgjedhur me votë të lirë.
Kjo nënkupton se legjitimiteti politik buron nga zgjedhjet, ndërsa procedurat parlamentare ekzistojnë për ta bërë të mundur ushtrimin e këtij legjitimiteti, jo për ta zëvendësuar ose neutralizuar atë.
Në Republikën e Kosovës, debati i viteve të fundit ka nxjerrë në pah një dilemë kushtetuese me rëndësi të veçantë: a mundet që një interpretim procedural të krijojë pasoja që e ndryshojnë ekuilibrin e projektuar nga vetë Kushtetuta? Kushtetuta e Kosovës është ndërtuar mbi modelin e demokracisë parlamentare.
Në këtë model, qytetarët zgjedhin Kuvendin; Kuvendi krijon shumicën qeverisëse; Qeveria merr përgjegjësinë për drejtimin e shtetit; ndërsa Presidenti garanton unitetin institucional dhe funksionimin kushtetues të sistemit. Këto role janë të dallueshme dhe të balancuara.
Mirëpo, kur procedura parlamentare interpretohet në atë mënyrë që një pakicë mund të pengojë për një kohë të pacaktuar funksionimin normal të Kuvendit, lind një paradoks demokratik. Legjitimiteti që qytetarët i kanë dhënë shumicës përmes votës relativizohet nga fuqia procedurale e pakicës për të bllokuar institucionet. Ky nuk është vetëm problem i efikasitetit institucional.
Është çështje e filozofisë kushtetuese. Në teorinë moderne të së drejtës kushtetuese, procedura nuk është qëllim në vetvete. Ajo është instrument për realizimin e vullnetit demokratik. Nëse instrumenti fillon ta pengojë qëllimin për të cilin është krijuar, atëherë lind nevoja për rishqyrtim të interpretimit të tij.
Në këtë kontekst shtrohet pyetja: a është ruajtur balanca ndërmjet mbrojtjes së të drejtave të pakicës parlamentare dhe të drejtës së shumicës për të ushtruar mandatin që ia kanë besuar qytetarët? Pakica parlamentare duhet të gëzojë të gjitha garancitë kushtetuese për debat, kontroll dhe opozitë.
Por në një demokraci parlamentare ajo nuk mund të fitojë, përmes procedurës, atë që nuk e fitoi përmes votës. Po kështu, roli kushtetues i Presidentit nuk duhet të zgjerohet si pasojë e bllokimeve procedurale. Presidenti është garant i rendit kushtetues dhe simbol i unitetit të shtetit; ai nuk është projektuar të bëhet qendra e domosdoshme e zgjidhjes së çdo krize politike.
Nëse sistemi prodhon vazhdimisht situata ku funksionimi i institucioneve varet nga ndërhyrja ose ndërmjetësimi presidencial, atëherë problemi nuk qëndron te personi që ushtron detyrën, por te mënyra se si po funksionon arkitektura kushtetuese në praktikë. Prandaj, debati nuk duhet të reduktohet në emra apo rrethana politike të momentit.
Ai duhet të rikthehet te pyetja themelore: a po i shërben interpretimi aktual i procedurave frymës së Kushtetutës, apo po krijon një sistem ku procedura mbizotëron mbi sovranin? Në fund të fundit, demokracia parlamentare nuk matet vetëm me ekzistencën e rregullave procedurale.
Ajo matet me aftësinë e institucioneve për ta respektuar vullnetin e qytetarëve, duke ruajtur njëkohësisht kontrollin kushtetues, balancën ndërmjet pushteteve dhe stabilitetin institucional. Pikërisht ky është standardi që duhet të udhëheqë çdo debat serioz për të ardhmen kushtetuese të Republikës së Kosovës.