Kreu i agjencisë mbikëqyrëse globale bërthamore ka thënë se do të kryejë inspektime në Iran sipas marrëveshjes paraprake të paqes së vendit me SHBA-në. “Inspektimet me të vërtetë do të zhvillohen”, u tha gazetarëve në Japoni drejtori i përgjithshëm i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, Rafael Grossi. “Ne do të punojmë shumë shpejt për modalitetet – datat, procedurat, vendet.”
Marrëveshja e nënshkruar javën e kaluar thoshte “në mënyrë të qartë” se hollimi i uraniumit të pasuruar shumë të Iranit do të kryhej nën mbikëqyrjen e IAEA-s, shtoi ai. Megjithatë, zëvendësministri i jashtëm i Iranit tha se qasja në objektet e tij bërthamore të dëmtuara dhe materialin bërthamor do të trajtohet vetëm brenda kuadrit të një marrëveshjeje përfundimtare me SHBA-në.
Komentet e Grossi-t erdhën ndërsa Sekretari i Shtetit i SHBA-së, Marco Rubio, u takua me Presidentin e Emirateve të Bashkuara Arabe, Mohamed bin Zayed Al Nahyan, përpara se të udhëtonte për në Kuvajt dhe Bahrein për të diskutuar marrëveshjen. Duke folur në Kuvajt, Rubio tha se SHBA-të nuk do të bien dakord me Iranin për asgjë që do të dëmtonte sigurinë e aleatëve të SHBA-së në rajon.
“Ne do të jemi plotësisht në përputhje me partnerët tanë në Gjirin Persik” , u tha ai gazetarëve. “Nëse Irani dëshiron të bëjë një marrëveshje të mirë dhe reale, Shtetet e Bashkuara janë të hapura për këtë. Nëse nuk duan, atëherë sigurisht që presidenti ka mundësi”, tha Rubio, duke shtuar se negociatorët ka të ngjarë të takohen përsëri në Zvicër para fundit të muajit.
Marrëveshja fillestare SHBA-Iran tha gjithashtu se Irani do të lejonte kalimin e anijeve nëpër Ngushticën e Hormuzit, ndërsa SHBA-të do të hiqnin bllokadën detare ndaj porteve iraniane. Të mërkurën, çmimi i naftës së papërpunuar Brent ra nën 75 dollarë (57 paund) për herë të parë që nga fillimi i luftës SHBA-Izrael kundër Iranit.
Ndërkohë, OKB-ja tha se disa anije kishin kaluar tashmë nëpër ngushticë sipas një skeme për të evakuuar mijëra marinarë të bllokuar nga lufta . Ditët e fundit, ka pasur një mosmarrëveshje midis SHBA-së dhe Iranit lidhur me çështjen e vizitave të inspektorëve bërthamorë të OKB-së në vende në vend.
Të hënën, pas bisedimeve në Zvicër me kryenegociatorin e Iranit, zëvendëspresidenti i SHBA-së JD Vance tha se Irani kishte “rënë dakord të ftonte inspektorët e IAEA-s përsëri në vendin e tyre”.
Të nesërmen, zëdhënësi i ministrisë së jashtme iraniane tha se nuk kishte pasur “diskutime të hollësishme” dhe se Irani nuk kishte plane për t’u dhënë inspektorëve të IAEA-s qasje në objektet bërthamore të cilat u bombarduan nga SHBA-të gjatë një lufte 12-ditore midis Izraelit dhe Iranit në qershor 2025.
Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, më pas i hodhi poshtë “protestat dhe deklaratat e rreme të Iranit për të kundërtën”, duke thënë se vendi kishte “pajtuar plotësisht” për inspektimet. “Ka një luftë ose fjalë këtu. Disa thonë ‘po’, të tjerët thonë ‘jo’” , tha shefi i IAEA-s të mërkurën. “Unë mund t’i kuptoj deklaratat politike. Ato janë pjesë e realitetit.
Por gjëja themelore… është se ka pasur një memorandum mirëkuptimi të nënshkruar nga të dy presidentët”, shtoi ai. “[Ai] thotë qartë se aktivitetet bërthamore që do të kryhen, në lidhje me materialin bërthamor dhe objektet, do të mbikëqyren nga IAEA, me shkronja të trasha. Kjo do të ndodhë.” Grossi tha se inspektimet do të zhvillohen në bashkëpunim dhe bashkëveprim me qeverinë iraniane.
“Pavarësisht nëse kjo ndodh pasnesër, pas një jave apo pas 10 ditësh, është e rëndësishme, por jo thelbësore.” Zëvendësministri i Jashtëm iranian, Kazem Gharibabadi, duket se kundërshtoi komentet.
Ai shkroi në X se qasja në objektet bërthamore të dëmtuara të Iranit dhe materialet e tij bërthamore do të trajtohej vetëm brenda kuadrit të një marrëveshjeje përfundimtare me SHBA-në dhe pasi të ishin ndërmarrë hapa praktikë për të hequr të gjitha sanksionet. “Zhurma mediatike nuk mund të përdoret për të imponuar fakte në terren”, shtoi ai.
Sipas memorandumit të mirëkuptimit prej 14 pikash, SHBA-të dhe Irani janë zotuar të negociojnë një marrëveshje përfundimtare brenda 60 ditësh.
Aty thuhet se ata kanë “rënë dakord të zgjidhin çështjen e asgjësimit të materialit të pasuruar të magazinuar, në përputhje me një mekanizëm për të cilin do të bihet dakord reciprokisht… me metodologjinë minimale që të jetë përzierja në vend nën mbikëqyrjen e IAEA-s”.
IAEA tha në një raport të kohëve të fundit se inspektorëve të saj iu lejua të vizitonin centralin bërthamor të Bushehrit të Iranit në fillim të këtij muaji, por atyre ende nuk iu dha qasje në objektet e ndjeshme bërthamore që u bombarduan qershorin e kaluar.
Organi mbikëqyrës tha se kjo do të thotë se nuk mund të ofrojë asnjë informacion mbi madhësinë aktuale, përbërjen ose vendndodhjen e rezervave të uraniumit të pasuruar të Iranit, ose nëse Irani kishte pezulluar të gjitha aktivitetet e pasurimit. Besohet se pjesa më e madhe e rezervave ndodhet brenda tuneleve nëntokësore në vendin e Isfahanit.
Uraniumi i pasuruar mund të përdoret për të bërë karburant për reaktorët, por edhe për armë bërthamore. Përpara fillimit të luftës SHBA-Izrael me Iranin më 28 shkurt, IAEA raportoi se Irani kishte 440 kg (970 lbs) uranium të pasuruar deri në 60% pastërti, që është afër gradës së armëve. Kjo teorikisht do të ishte e mjaftueshme, nëse pasurohej deri në 90%, për deri në 10 bomba.
Irani këmbëngul se aktivitetet e tij bërthamore janë tërësisht paqësore dhe se nuk do të përpiqet kurrë të zhvillojë ose të pajisë armë bërthamore.
Sipas një marrëveshjeje të vitit 2015 me SHBA-në dhe pesë fuqi të tjera botërore, Irani ra dakord të kufizojë aktivitetet e tij bërthamore dhe të lejojë monitorim të vazhdueshëm dhe të fuqishëm nga inspektorët e IAEA-s në këmbim të lehtësimit nga sanksionet ekonomike shkatërruese.
Megjithatë, Trump e braktisi marrëveshjen gjatë mandatit të tij të parë në vitin 2018, duke thënë se ajo bëri shumë pak për të ndaluar një rrugë drejt një bombe dhe rivendosi sanksionet e SHBA-së.