Presidentja përballet me një vendim që tejkalon dekretimin e një ligji: a do të mbizotërojë përgjegjësia kushtetuese apo pritshmëria e partive që e zgjodhën? Marrëveshja politike e 6 tetorit i dha Kosovës një presidente dhe shmangu një tjetër përballje zgjedhore. Po atë natë, Kuvendi miratoi edhe ndryshimet në Ligjin për Dhomat e Specializuara.
Dy procese me peshë të veçantë për shtetin u përmbyllën brenda të njëjtës krizë politike. Por shmangia e zgjedhjeve nuk i mbylli pyetjet për çmimin e kompromisit. Më 15 tetor, kryetarja e Kuvendit, Albulena Haxhiu, ia përcolli ligjin për shpallje presidentes Justina Shiroka-Pula. Tashmë përgjegjësia kalon në Presidencë.
Sipas nenit 80 të Kushtetutës, afati prej tetë ditësh llogaritet nga marrja e ligjit. Presidentja mund ta shpallë ose ta kthejë një herë në Kuvend, duke arsyetuar kthimin. Nëse nuk merr asnjërin vendim brenda afatit, ligji konsiderohet i shpallur pa nënshkrimin e saj.
Kjo nuk nënkupton hyrje të menjëhershme në fuqi: ajo lidhet me publikimin në Gazetën Zyrtare dhe afatin e përcaktuar me ligj. Prandaj, heshtja nuk do të ishte qëndrim pa pasoja. Edhe mosveprimi prodhon rezultat juridik dhe mbart përgjegjësi politike.
Lufta çlirimtare dhe përgjegjësia individuale Aktgjykimi i shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit ka prekur një çështje thellësisht të ndjeshme për shoqërinë. Gjykata i shpalli fajtorë për krime lufte; procesi i kundërshtimit të vendimit vijon përmes mekanizmave të ankimit. Ndjeshmëria publike meriton respekt.
Por ajo nuk duhet të përdoret për të fshirë dallimin mes luftës çlirimtare dhe përgjegjësisë penale individuale. Lufta e UÇK-së ishte pjesë vendimtare e përpjekjes së shqiptarëve të Kosovës për liri përballë represionit të regjimit të Millosheviqit. Gjykimi i individëve nuk është gjykim i popullit të Kosovës dhe as fajësim kolektiv i pjesëtarëve të UÇK-së.
Po kështu, respektimi i luftës nuk kërkon heshtje për vuajtjet e civilëve dhe të kundërshtarëve politikë shqiptarë. Drejtësia për viktimat dhe dinjiteti i luftës çlirimtare mund të mbrohen së bashku. Politika ka përgjegjësi ta ruajë këtë dallim, sidomos kur emocionet publike janë të forta.
Përgjegjësia e marrëveshjes PDK-ja ka të drejtë të propozojë ndryshime ligjore dhe të kërkojë garanci për një gjykim të drejtë. Por lidhja e saj politike me Thaçin dhe Veselin kërkon transparencë të shtuar për qëllimin dhe efektet e iniciativës. Publiku duhet të dijë nëse ndryshimet ofrojnë një zgjidhje juridike të zbatueshme apo kryesisht një përgjigje politike ndaj aktgjykimit.
Edhe Vetëvendosja mban përgjegjësi për votën e saj. Shmangia e zgjedhjeve dhe ulja e tensioneve mund të jenë objektiva të arsyeshëm. Megjithatë, ato nuk e përjashtojnë detyrimin për të shpjeguar përmbajtjen e kompromisit dhe pasojat e tij. Përputhja në kohë e zgjedhjes së presidentes dhe miratimit të ndryshimeve nuk provon vetvetiu një marrëveshje të fshehtë.
Por kërkon shpjegim publik për marrëdhënien politike mes tyre. Qytetarët kanë të drejtë të dinë çfarë u negociua, çfarë u pranua dhe mbi çfarë vlerësimi juridik u mbështet vota. Deklaratat që kërkojnë sqarim Një dimension tjetër shqetësues lidhet me deklaratat e Daut Haradinajt për natën e votimit.
Në emisionin “Rubikon”, më 14 tetor, ai pretendoi se deputetët nuk do të mund të largoheshin nga Kuvendi pa gjakderdhje nëse ndryshimet nuk miratoheshin. Kjo është deklaratë e tij, jo provë se votimi u diktua nga një kërcënim konkret. Por rëndësia e saj kërkon sqarim institucional. A kishte informacion për rrezik ndaj deputetëve?
Çfarë dinin institucionet e sigurisë dhe drejtuesit politikë? Çfarë masash u ndërmorën? Nëse ekzistonte kërcënim real, duhet të përcaktohen rrethanat dhe përgjegjësitë. Nëse pretendimi është i pabazuar, qytetarët duhet ta mësojnë këtë përmes një sqarimi të besueshëm. Deklarata e një politikani nuk mund të përdoret për të fajësuar të gjithë protestuesit.
Protesta paqësore është e drejtë demokratike. Kërcënimi i deputetëve dhe përdorimi i dhunës për të ndikuar votën janë çështje krejt tjetër. Asnjë kauzë nuk e përligj nënshtrimin e Kuvendit ndaj dhunës. Sovraniteti kërkon edhe përgjegjësi Bedri Hamza i ka kërkuar presidentes shpalljen pa vonesa të ligjit.
Por kërkesa e një partie nuk e zëvendëson vlerësimin që presidentja duhet të bëjë brenda kompetencave të saj. Dukagjini Kosova ka të drejtë të mbrojë rendin kushtetues dhe të drejtat e qytetarëve të saj. Kjo përfshin kërkesën që personat e gjykuar në Hagë të trajtohen sipas standardeve të një procesi të drejtë. Megjithatë, sovraniteti përfshin edhe përgjegjësinë për zotimet shtetërore.
Ndryshimi i një ligji nuk e zgjidh automatikisht raportin e tij me Kushtetutën dhe detyrimet ndërkombëtare. Ndryshimet e miratuara synojnë të prekin dënimin maksimal, ankimin dhe ekzekutimin e dënimeve. Pyetja vendimtare është nëse këto dispozita mund të prodhojnë efektet e premtuara brenda kuadrit juridik të Dhomave të Specializuara.
Këtë duhet ta shpjegojnë institucionet me argumente juridike. Një fitore parlamentare mund të mbetet simbolike nëse ligji nuk zbatohet siç është premtuar.
Paralajmërimi evropian Pas takimit të 15 tetorit me Jeton Zulfajn, komisionerja për Zgjerim, Marta Kos, i cilësoi ndryshimet të papranueshme dhe paralajmëroi se miratimi dhe zbatimi i tyre do të binin ndesh me zotimet e Kosovës ndaj BE-së. Ky paralajmërim kërkon përgjigje serioze.
Institucionet duhet të shpjegojnë si do ta mbrojnë qëndrimin e tyre juridik dhe si do t’i menaxhojnë pasojat në marrëdhëniet me partnerët. Në takim u diskutua edhe për integrimin evropian, SEPA-n dhe lehtësimin e komunikimeve. Këto janë procese me rëndësi praktike për qytetarët dhe diasporën.
Nuk ka bazë që të paraqiten si të bllokuara për shkak të ligjit, por as paralajmërimet politike nuk duhen shpërfillur. Debati duhet të përqendrohet te përfitimi real dhe pasojat konkrete të ndryshimeve. Testi i presidentes Presidentja Shiroka-Pula duhet ta mbështesë vendimin në përmbajtjen e ligjit, rendin kushtetues dhe interesin shtetëror.
Nëse identifikon probleme që arsyetojnë kthimin për rishqyrtim, Kushtetuta ia njeh këtë mundësi. Nëse vendos ta shpallë, publiku meriton të kuptojë argumentet mbi të cilat mbështetet vendimi. As shpallja dhe as kthimi nuk duhet të shndërrohen automatikisht në etiketim pro apo kundër UÇK-së. Një gjuhë e tillë e ngushton debatin dhe pengon shqyrtimin e ligjit.
Presidentja përfaqëson Republikën e Kosovës. Mbështetja që ka marrë në Kuvend nuk ia zvogëlon detyrimin për të vepruar në mënyrë të pavarur. Kosova duhet të mbrojë kujtesën e luftës për liri, të drejtat e personave të gjykuar dhe kërkesën për drejtësi për viktimat. Asnjëra nuk kërkon që institucionet të heqin dorë nga përgjegjësia e tyre.
Tetë ditët për një nënshkrim janë një provë e pavarësisë së Presidencës dhe e seriozitetit të shtetit. Vendimi duhet të tregojë se institucionet udhëhiqen nga Kushtetuta dhe interesi i Kosovës, edhe përballë presionit partiak dhe emocioneve publike.