Më , Tirana përjetoi një nga ditët më të veçanta të historisë së saj moderne. Pas dekadash izolimi politik dhe diplomatik, Shqipëria priti në tokën e saj Sekretarin amerikan të Shtetit, James A. Baker III.
Vizita nuk ishte thjesht një ngjarje diplomatike; ajo u shndërrua në një moment simbolik të rikthimit të Shqipërisë drejt botës perëndimore dhe të fillimit të një kapitulli të ri në marrëdhëniet shqiptaro-amerikane.
Në sheshin “Skënderbej”, një turmë e jashtëzakonshme qytetarësh priti përfaqësuesin e një vendi që, për shqiptarët e sapodalë nga izolimi, mishëronte lirinë, demokracinë dhe mundësinë për një të ardhme tjetër. Flamujt amerikanë dhe shqiptarë valëviteshin së bashku. Entuziazmi i qytetarëve nuk ishte vetëm pritje për një zyrtar të lartë amerikan.
Ai ishte shprehje e një shprese të grumbulluar për dekada. Amerika po kthehej. Ky ishte kuptimi politik dhe simbolik i asaj dite. Baker mbërriti në Tiranë në kuadër të një turi në Ballkan.
Shtetet e Bashkuara e kishin ndjekur me vëmendje zhvillimin e proceseve demokratike në Shqipëri dhe po kërkonin mënyrën për të ndërtuar një marrëdhënie të re me një vend që sapo kishte dalë nga izolimi komunist. Pritja popullore i tejkaloi edhe parashikimet e delegacionit amerikan. Sheshi “Skënderbej” u mbush me qindra mijëra njerëz.
Për shumë prej tyre, Baker nuk ishte vetëm Sekretar i Shtetit i SHBA-së. Ai ishte fytyra e një bote të re që po afrohej. Në atë atmosferë, mes entuziazmit të jashtëzakonshëm, Baker përcolli një mesazh të qartë: “Freedom works.” – “Liria funksionon.” Këto tri fjalë morën një peshë të veçantë në kontekstin shqiptar.
Shqipëria sapo kishte nisur të shkëputej nga një sistem politik që kishte kufizuar liritë themelore dhe kishte izoluar vendin nga Perëndimi. Prandaj, deklarata e Bakerit ishte më shumë se një frazë diplomatike. Ajo ishte një afirmim i zgjedhjes së re politike që shqiptarët kishin filluar të bënin.
Mesazhi amerikan ishte i qartë, liria nuk ishte vetëm një ideal abstract, kjo mund të funksiononte si themel i një shteti demokratik dhe të një shoqërie të hapur. Por rëndësia e vizitës së Bakerit nuk qëndronte vetëm në simbolikën e saj. Ajo shënoi fillimin e institucionalizimit të një marrëdhënieje të re.
Shtetet e Bashkuara filluan ta shihnin Shqipërinë si një partner potencial në një rajon që po përjetonte ndryshime dramatike politike dhe gjeopolitike. Në këtë kuptim, viti 1991 ishte një pikë kthese. Shqipëria po largohej nga izolimi, ndërsa rendi ndërkombëtar po hynte në një periudhë transformimi pas përfundimit të Luftës së Ftohtë.
Për Uashingtonin, Ballkani përfaqësonte një hapësirë me rëndësi të veçantë strategjike. Për shqiptarët, afrimi me SHBA-në përfaqësonte një mundësi për të konsoliduar demokracinë, për të ndërtuar institucione të reja dhe për t’u integruar në strukturat euroatlantike. Kjo marrëdhënie do të merrte një dimension edhe më të gjerë gjatë viteve që pasuan.
Në vitet 1990, çështja e Kosovës do të vendosej gjithnjë e më shumë në qendër të politikës amerikane në Ballkan. Për shqiptarët e Kosovës, mbështetja e SHBA-së do të shndërrohej në një faktor përcaktues në rrugën drejt lirisë.
Ndërsa për Uashingtonin, stabiliteti i Ballkanit dhe zgjidhja e konfliktit në Kosovë do të bëheshin pjesë e një politike më të gjerë për ndërtimin e një rendi të ri evropian pas Luftës së Ftohtë.
Kështu, nga Bakeri në Tiranë më 1991, te ndërhyrja e NATO-s në Kosovë më 1999 dhe më pas te mbështetja amerikane për shtetndërtimin dhe pavarësinë e Kosovës, marrëdhëniet me shqiptarët morën një dimension që tejkaloi kufijtë e një marrëdhënieje bilaterale. Amerika u shndërrua në një faktor të rëndësishëm të sigurisë dhe orientimit euroatlantik të shqiptarëve.
Por kjo marrëdhënie nuk u ndërtua vetëm nga qeveritë. Ajo kishte rrënjë më të hershme. Që nga fillimi i shekullit XX, diaspora shqiptare në Shtetet e Bashkuara kishte luajtur një rol të rëndësishëm në artikulimin e çështjes kombëtare.
Organizime si Federata Pan-Shqiptare “Vatra”, veprimtaria e Fan Nolit, Faik Konicës dhe e shumë personaliteteve të tjera krijuan ura të rëndësishme ndërmjet shqiptarëve dhe institucioneve amerikane. Prandaj, vizita e Bakerit në vitin 1991 nuk ishte një fillim nga zero. Ajo ishte një rikthim mbi një histori më të gjatë të kontakteve, miqësisë dhe bashkëpunimit shqiptaro-amerikan.
Kjo është arsyeja pse shprehja “Amerika po kthehet” duhet kuptuar në një kuadër më të gjerë historik. Ajo shënonte jo vetëm rikthimin e diplomacisë amerikane në Shqipëri pas izolimit komunist, por edhe ringjalljen e një lidhjeje që kishte pasur pararendës të rëndësishëm në historinë e marrëdhënieve ndërmjet shqiptarëve dhe Shteteve të Bashkuara.
Sot, duke e parë historinë nga viti 2026, mund të kuptojmë më qartë rëndësinë e atij momenti. Ajo që në vitin 1991 dukej si një shpërthim entuziazmi popullor u shndërrua gradualisht në miqësi politike, bashkëpunim institucional dhe partneritet strategjik.
Shqipëria u bë anëtare e NATO-s në vitin 2009, ndërsa marrëdhëniet amerikano-shqiptare u konsoliduan në fusha të shumta, nga siguria dhe mbrojtja te diplomacia, ekonomia dhe bashkëpunimi ndërkombëtar. Në planin shqiptar, përvoja e Kosovës e forcoi edhe më tej dimensionin e kësaj marrëdhënieje.
Mbështetja amerikane në vitin 1999 dhe më pas në procesin e pavarësisë së Kosovës dëshmoi se marrëdhënia shqiptaro-amerikane kishte hyrë në një fazë të re strategjike. Kështu, 22 qershori 1991 mund të lexohet si një nga momentet simbolike të një rrugëtimi që vazhdon edhe sot. Një turmë në sheshin “Skënderbej”. Një diplomat amerikan që i drejtohej një populli të sapodalë nga izolimi.
Flamujt shqiptarë dhe amerikanë të ngritur së bashku. Dhe një mesazh i thjeshtë, por i fuqishëm: “Freedom works.” Tre dekada e gjysmë më vonë, ai mesazh vazhdon të ketë kuptim. Sepse historia e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane nuk është vetëm histori vizitash dhe deklaratash diplomatike.
Është histori e një miqësie të ndërtuar mbi interesa të përbashkëta, vlera demokratike, siguri dhe besim politik. Në vitin 1991, Amerika po kthehej. Në vitet që pasuan, ajo u bë një nga partnerët më të rëndësishëm të shqiptarëve në rrugën euroatlantike.
Dhe sot, në vitin 2026, sfida nuk është më vetëm të kujtojmë se si filloi kjo marrëdhënie, por të kuptojmë si ta ruajmë, ta thellojmë dhe ta përshtatim atë me sfidat e reja gjeopolitike të shekullit XXI. Amerika dhe shqiptarët si partnerë strategjikë”, historia e këtyre marrëdhënieve vazhdon të shkruhet.