Debati mbi idenë e krijimit të një “Shteti Sovran Bektashi” brenda territorit të Shqipërisë nuk është thjesht një çështje administrative apo diplomatike. Ai prek një nga themelet më të rëndësishme të shtetit modern shqiptar: marrëdhënien ndërmjet shtetit, kombit, fesë dhe identitetit kombëtar.
Ideja, e shpallur publikisht në vitin 2024, parashikon krijimin në Tiranë të një entiteti sovran të lidhur me Urdhrin Bektashi, në një territor shumë të vogël dhe sipas një modeli të krahasuar me Vatikanin. Pyetja që duhet bërë nuk është nëse bektashinjtë kanë të drejtë të ushtrojnë fenë e tyre. Natyrisht që po.
Pyetja është tjetër: A ka nevojë Republika e Shqipërisë, në shekullin XXI, të krijojë një sovranitet të ri politik mbi bazë fetare brenda territorit të saj? Pikërisht këtu fillon debati serioz kombëtar, juridik dhe historik.
Shteti shqiptar nuk është shtet fetar Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë është e qartë: Shqipëria nuk ka fe zyrtare; shteti është asnjanës në çështjet e besimit dhe ndërgjegjes; shteti njeh barazinë e bashkësive fetare dhe respekton pavarësinë e tyre. Ky parim nuk është një detaj teknik juridik. Është një nga mekanizmat që mbron qytetarin nga shndërrimi i fesë në pushtet politik.
Në një republikë moderne, qytetari nuk duhet të jetë fillimisht mysliman, katolik, ortodoks, bektashi apo ateist dhe vetëm pastaj qytetar. Ai është qytetar shqiptar me të drejta të barabarta, pavarësisht bindjes së tij fetare.
Prandaj krijimi i një entiteti sovran të përcaktuar nga përkatësia fetare ngre një problem serioz të filozofisë kushtetuese: a po forcohet neutraliteti i shtetit apo po krijohet një përjashtim i ri nga ky parim?
Bektashizmi është pjesë e historisë shqiptare, por nuk është sinonim i kombit shqiptar Bektashizmi ka një histori të rëndësishme në shoqërinë shqiptare dhe ka kontribuar në kulturën e vendit. Kjo trashëgimi meriton respekt dhe mbrojtje. Por një gjë është trashëgimia fetare dhe kulturore, ndërsa tjetër gjë është sovraniteti shtetëror.
Nëse Shqipëria do të identifikonte shtetin me një komunitet fetar, edhe nëse bëhet fjalë për një traditë tolerante dhe shqiptare si bektashizmi, do të krijohej një precedent i ri: feja do të merrte një status territorial dhe politik që komunitetet e tjera nuk e kanë.
Dhe këtu lind pyetja themelore: Pse identiteti shqiptar duhet të institucionalizohet përmes një feje dhe jo përmes kulturës, gjuhës, historisë, arsimit, shkencës dhe institucioneve demokratike? Skënderbeu dhe Nënë Tereza: dy figura që e tejkalojnë konfliktin fetar Historia shqiptare nuk ka nevojë të ndërtojë identitetin e saj mbi përplasjen ndërmjet feve.
Ajo ka figura që e bëjnë të mundur një identitet shumë më të gjerë. Gjergj Kastrioti – Skënderbeu është simbol i rezistencës politike dhe historike shqiptare ndaj Perandorisë Osmane dhe një nga figurat qendrore të kujtesës kombëtare shqiptare.
Studimet mbi përdorimin modern të figurës së Skënderbeut tregojnë se ai është shndërruar në një simbol të lidhjes së shqiptarëve me Evropën dhe Perëndimin. Nënë Tereza përfaqëson një dimension tjetër të identitetit shqiptar: humanizmin, shërbimin ndaj njeriut dhe universalizmin.
Të dyja figurat, megjithëse të ndryshme në kohë, rrethanë dhe përkatësi fetare, mund të bashkohen në një koncept më të madh: Shqiptaria si identitet kombëtar mbi fenë. Ky është ndoshta modeli që Shqipëria duhet të forcojë në shekullin XXI. Nga Perandoria te shteti modern Historia shqiptare duhet trajtuar me seriozitet dhe jo me romantizëm.
Shqiptarët kanë jetuar për shekuj brenda Perandorisë Osmane dhe një pjesë e madhe e popullsisë u islamizua gjatë shekujve. Por nuk është historikisht e saktë të reduktohet e gjithë kjo histori vetëm në formulën “konvertim me forcë dhe dhunë”.
Procesi i islamizimit ishte kompleks, i ndryshëm sipas krahinave dhe periudhave dhe përfshinte faktorë politikë, ekonomikë, shoqërorë dhe institucionalë. Po aq e gabuar do të ishte që shqiptarët myslimanë të konsiderohen sot më pak shqiptarë për shkak të fesë së tyre. Shqiptari mysliman është po aq shqiptar sa shqiptari katolik, ortodoks, bektashi apo jo-fetar.
Pikërisht kjo është madhështia e konceptit modern të kombit shqiptar. Prandaj, problemi nuk është islami dhe as bektashizmi. Problemi do të lindte nëse një fe do të shndërrohej në instrument të sovranitetit politik. A po ndërtojmë shtet apo po ndërtojmë enklava identitare?
Nëse projekti i një shteti bektashi realizohet, ai duhet të analizohet jo vetëm si projekt simbolik, por edhe nga pikëpamja e së drejtës kushtetuese dhe ndërkombëtare. Një shtet sovran kërkon territor, juridiksion, institucione, shtetësi dhe marrëdhënie të përcaktuara me shtetin pritës.
Për këtë arsye, një entitet sovran brenda territorit shqiptar nuk mund të konsiderohet thjesht si një qendër kulturore apo fetare. Ai do të krijonte një çështje të drejtpërdrejtë mbi unitetin territorial dhe sovranitetin e Republikës së Shqipërisë. Edhe vetë debati publik në Shqipëri ka shfaqur shqetësime dhe kundërshtime ndaj idesë.
Në vend që të pyesim se si mund të krijojmë një shtet të vogël fetar, pyetja më e rëndësishme duhet të jetë: Si ta bëjmë shtetin shqiptar më të fortë, më laik, më demokratik, më shkencor dhe më evropian? Shqipëria nuk ka nevojë për shtete fetare Shqipëria ka nevojë për universitete. Ka nevojë për laboratorë. Ka nevojë për spitale moderne. Ka nevojë për kërkim shkencor.
Ka nevojë për muze, biblioteka, akademi, teknologji dhe industri të dijes. Ka nevojë për institucione të pavarura, drejtësi funksionale dhe kulturë qytetare. Një vend i vogël si Shqipëria nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke e kthyer hapësirën publike në garë për dominim fetar. Sot sfidat e kombit nuk janë se cila fe do të ketë më shumë institucione.
Sfidat janë emigracioni, demografia, arsimi, ekonomia, korrupsioni, shëndetësia, teknologjia, siguria kombëtare dhe aftësia për të prodhuar dije. Kjo është beteja e shekullit XXI. Nga 500 vjet histori te 500 vjet ardhmëri Debati mbi numrin e xhamive, kishave apo objekteve të tjera të kultit duhet të zhvillohet me statistika të sakta dhe pa stigmatizuar komunitetet fetare.
Por një pyetje legjitime shoqërore mbetet: A është raporti midis investimit në infrastrukturën fetare dhe investimit në shkencë, arsim e kulturë në ekuilibrin që i duhet një shteti evropian të shekullit XXI? Kjo nuk është pyetje kundër fesë. Është pyetje për prioritetet kombëtare.
Shqipëria është një shoqëri fetarisht pluraliste dhe, sipas një studimi të UNDP-së, toleranca fetare vlerësohet gjerësisht nga qytetarët shqiptarë; mbi 90% e të anketuarve e konsideronin tolerancën fetare një vlerë themelore. Kjo është pasuri kombëtare. Prandaj duhet mbrojtur bashkëjetesa, jo privilegji politik i një feje.
Rreziku i një identiteti të ri fetar Nëse kombi fillon ta shpjegojë veten përmes fesë, ai hyn në një terren të rrezikshëm. Sepse nesër mund të lindë pyetja: Nëse ekziston një shtet bektashi, çfarë statusi duhet të kërkojnë komunitetet e tjera? Dhe nëse krijohet një status i veçantë për një komunitet, a nuk krijohet një hierarki e re simbolike ndërmjet qytetarëve?
Kjo do të ishte në kundërshtim me logjikën e shtetit laik. Studimet akademike mbi modelin shqiptar të laicitetit e kanë përshkruar pikërisht Shqipërinë si një shtet me shumicë myslimane, por me një traditë të veçantë të laicitetit dhe të menaxhimit të pluralizmit fetar. Ky është një model që duhet përmirësuar, jo zëvendësuar me sovranitete fetare.
Identiteti shqiptar nuk ka nevojë të islamizohet dhe as të kristianizohet Një komb modern nuk duhet të ketë nevojë të provojë se është më shumë mysliman, më shumë katolik, më shumë ortodoks apo më shumë bektashi. Shqiptaria nuk është një fe. Është një identitet historik, gjuhësor, kulturor dhe qytetar. Kjo nuk do të thotë të mohohet historia fetare e shqiptarëve. Përkundrazi.
Do të thotë ta pranojmë të gjithë historinë tonë pa lejuar që një pjesë e saj të marrë peng të ardhmen. Shqipëria duhet të ruajë kishat, xhamitë, teqetë, manastiret dhe monumentet e saj si pjesë të trashëgimisë kombëtare. Por trashëgimia fetare duhet të jetë pasuri e kombit, jo instrument për fragmentimin politik të tij.
Përfundim: shteti shqiptar duhet të jetë më i fortë se çdo institucion fetar Në shekullin XXI, Shqipëria nuk duhet të kërkojë madhështinë duke krijuar një mikro-shtet fetar. Duhet ta kërkojë atë duke krijuar një shtet modern shqiptar. Një shtet ku Skënderbeu nuk përdoret kundër myslimanit. Ku Nënë Tereza nuk përdoret kundër myslimanit.
Ku bektashizmi nuk përdoret kundër katolikut apo ortodoksit. Ku islami nuk përdoret kundër identitetit kombëtar. Dhe ku feja nuk përdoret si zëvendësim për shtetin. Kjo është vijë ndarëse ndërmjet një shteti modern dhe një shteti të fragmentuar nga identitetet fetare. Shqipëria nuk ka nevojë të ndërtojë një shtet brenda shtetit. Ajo ka nevojë të ndërtojë një shtet që u përket të gjithëve.
Një shtet ku ligji është mbi institucionet fetare, ku qytetari është mbi përkatësinë fetare, ku shkenca është mbi dogmën dhe ku identiteti kombëtar nuk përcaktohet nga feja. Kjo nuk është luftë kundër fesë. Është mbrojtje e shtetit laik. Nuk është mohim i historisë. Është mbrojtje e së ardhmes.
Dhe mbi të gjitha, nuk është kthim te shekujt e kaluar, por kërkesë që Shqipëria të sillet si një shtet i shekullit XXI.