Përplasjet për pushtetin, interpretimet e ndryshme të interesit politik dhe pamundësia për të gjetur një kompromis po e mbajnë Republikën në një gjendje pasigurie që nuk mund të vazhdojë pafundësisht. Problemi kryesor nuk është më vetëm se kush do ta marrë një post, kush do ta drejtojë një institucion apo cila parti do të dalë më e fortë nga beteja politike.
Pyetja që duhet të shqetësojë çdo qytetar është shumë më e madhe. Sepse, kur institucionet bllokohen, kostoja e krizës nuk mbetet në selitë e partive politike. Ajo transferohet te qytetari, te ekonomia, te funksionimi i shtetit, te kredibiliteti ndërkombëtar dhe te perspektiva evropiane e Kosovës. Në një republikë demokratike, pushteti nuk është qëllim në vetvete.
Pushteti është instrument për të shërbyer shtetin dhe qytetarët. Prandaj, çdo ambicie politike që e vendos pushtetin mbi funksionimin e institucioneve rrezikon të shndërrohet nga ambicie legjitime në përgjegjësi historike. Zgjedhjet i japin legjitimitet politik shumicës dhe opozitës, por nuk i japin askujt të drejtën për ta bllokuar Republikën.
Vota është mandat për të qeverisur, për të përfaqësuar, për të propozuar dhe për të kundërshtuar; nuk është licencë për ta përdorur institucionin si peng të interesit partiak. Kjo është një e vërtetë themelore që duhet të rikujtohet në çdo krizë politike: Mandati zgjedhor është përgjegjësi, jo privilegj absolut.
Partitë politike janë krijuar për t’i shërbyer demokracisë, jo për ta zëvendësuar atë. Liderët marrin pushtet përmes institucioneve, por nuk bëhen mbi institucionet. Një parti mund të jetë më e madhja, një lider mund të jetë më i votuari dhe një koalicion mund të ketë pretendimin më të madh për qeverisje, por asnjëri nuk është mbi Kushtetutën.
Një nga rreziqet më të mëdha të krizave institucionale është normalizimi i idesë se gjithçka lejohet në emër të fitores politike. Nëse një parti beson se duhet të fitojë me çdo kusht, ndërsa një tjetër mendon se duhet ta pengojë me çdo kusht, atëherë Republika shndërrohet në arenë lufte politike dhe institucionet humbin funksionin e tyre.
Kjo është pikërisht pika ku demokracia fillon të dëmtohet. Demokracia nuk nënkupton vetëm të drejtën për të fituar. Ajo nënkupton edhe detyrimin për ta pranuar kufizimin që vendosin Kushtetuta, institucionet dhe interesat e përgjithshme të shtetit. Një lider demokratik duhet të dijë jo vetëm si të fitojë, por edhe kur të bëjë kompromis.
Një parti demokratike duhet të dijë jo vetëm si të kërkojë pushtetin, por edhe si ta kufizojë ambicien e vet kur interesi i shtetit e kërkon këtë. Në të kundërtën, demokracia rrezikon të reduktohet në një garë për kontrollin e institucioneve, ndërsa qytetari mbetet spektator dhe viktimë e kësaj përplasjeje.
Në fund të çdo krize institucionale, pyetja më e rëndësishme nuk është se kush bëri konferencën më të mirë për shtyp, kush fitoi debatin televiziv apo kush e akuzoi më fuqishëm kundërshtarin. Kush po e paguan faturën? Po e paguan qytetari. Po e paguan biznesi që ka nevojë për institucione funksionale dhe stabilitet juridik.
Po e paguan administrata që nuk mund të funksionojë normalisht pa institucione të konsoliduara. Po e paguan ekonomia përmes pasigurisë dhe ngadalësimit të vendimmarrjes.
Po e paguan diplomacia, sepse një shtet që paraqitet vazhdimisht si i bllokuar e dobëson pozitën e vet në marrëdhëniet ndërkombëtare, po e paguan edhe demokracia, sepse qytetari fillon të humbë besimin se vota e tij mund të prodhojë institucione funksionale. Dhe kjo është pasoja më e rrezikshme: një demokraci mund të përballojë një krizë politike.
Por ajo fillon të rrezikohet seriozisht kur qytetarët humbin besimin se institucionet janë në gjendje të funksionojnë. Kostoja ndërkombëtare Kosova nuk jeton në izolim. Ajo është shtet i ri, me sfida të veçanta të sigurisë dhe diplomacisë, me një proces të papërfunduar të konsolidimit ndërkombëtar dhe me synim të qartë për integrim evropian.
Në këtë rrethanë, çdo krizë institucionale ka edhe dimension ndërkombëtar. Partnerët ndërkombëtarë presin nga Kosova institucione funksionale, stabilitet politik, respektim të rendit kushtetues dhe aftësi për të marrë vendime të përgjegjshme.
Një Republikë që për një kohë të gjatë nuk arrin të ndërtojë konsensusin minimal për funksionimin e institucioneve dërgon një mesazh të padëshirueshëm: se ambiciet partiake mund të jenë më të forta se interesi shtetëror. Ky është luks që Kosova nuk mund t’ia lejojë vetes! Kosovës i duhet të dëshmojë se është demokraci funksionale, jo vetëm demokraci zgjedhore.
Zgjedhjet janë vetëm fillimi i demokracisë. Pas zgjedhjeve duhet të vijnë institucionet. Pas institucioneve duhet të vijë qeverisja. Pas qeverisjes duhet të vijë përgjegjësia. Nëse procesi ndalet në konfliktin paszgjedhor, atëherë demokracia mbetet e papërfunduar. Rreziku i precedentit Ndoshta pasoja më e madhe e krizës së tanishme nuk është vetëm ajo që po ndodh sot.
Është ajo që mund të ndodhë nesër. Nëse bllokada institucionale shndërrohet në instrument të pranueshëm të betejës politike, atëherë krijohet një precedent i rrezikshëm. Sot mund të bllokojë njëra palë. Nesër mund ta bëjë pala tjetër. Pasnesër mund ta përdorë këtë praktikë një shumicë tjetër, një opozitë tjetër ose një lider tjetër.
Dhe kështu krijohet një kulturë politike ku institucionet nuk përdoren për të zgjidhur konfliktet, por përdoren si mjete për ta zgjatur konfliktin. Një demokraci e shëndoshë nuk matet me atë se sa shumë mund ta bllokojë njëra palë tjetrën. Ajo matet me aftësinë për ta zgjidhur konfliktin pa e dëmtuar shtetin. Askush nuk duhet të dalë fitues mbi një Republikë të dobësuar.
Sepse në një krizë të tillë nuk ka fitues absolutë. Edhe nëse një parti arrin ta imponojë vullnetin e saj, por si rezultat institucionet dobësohen, ajo nuk ka fituar vërtet. Edhe nëse një lider arrin ta mposhtë kundërshtarin politik, por qytetarët humbin besimin te shteti, ajo nuk është fitore.
Edhe nëse një kamp politik e fiton betejën propagandistike, por Kosova humb kredibilitet ndërkombëtar, atëherë çmimi është shumë i lartë. Nëse Republika humbet, askush nuk duhet ta quajë veten fitues. Kjo duhet të jetë pika e kthesës në mendësinë politike kosovare. Kërkohet kompromis shtetëror, jo kapitullim partiak! Kosova nuk ka nevojë për një kapitullim të njërës palë para tjetrës.
Ka nevojë për një kompromis shtetëror. Kompromisi nuk është dobësi. Në demokraci, kompromisi është shenjë pjekurie politike.
Një marrëveshje politike nuk duhet të ndërtohet mbi pyetjen: “Çfarë fitoj unë?” Ajo duhet të fillojë me pyetjen: “Çfarë i duhet Republikës?” Kjo kërkon nga liderët politikë disa hapa konkretë: Së pari, duhet të ndalet retorika që e paraqet kundërshtarin politik si armik të shtetit. Kundërshtari politik është kundërshtar, jo armik.
Së dyti, duhet të respektohet pa ekuivokë Kushtetuta dhe procedurat kushtetuese. Çdo zgjidhje politike duhet të jetë në përputhje me rendin kushtetues. Së treti, duhet të krijohet një dialog i drejtpërdrejtë ndërmjet partive, pa ultimatume dhe pa kushtëzime që e bëjnë marrëveshjen të pamundur.
Së katërti, duhet të kërkohet një formulë që garanton funksionalitetin e institucioneve, duke respektuar njëkohësisht rezultatin zgjedhor dhe të drejtat e opozitës. Së pesti, nëse kërkohet zgjedhje konsensuale për poste të rëndësishme shtetërore, ajo duhet të jetë rezultat i dialogut politik dhe jo i imponimit.
Së gjashti, duhet të vendoset një parim i ri politik: asnjë interes partiak nuk mund të jetë aq i madh sa të justifikojë paralizimin e Republikës. Edhe opozita ka përgjegjësi shtetërore. Të jesh në opozitë nuk do të thotë të dëshirosh dështimin e shtetit për të dëshmuar dështimin e qeverisë.
Opozita demokratike duhet të jetë e ashpër ndaj gabimeve të pushtetit, por njëkohësisht konstruktive ndaj institucioneve. Në një demokraci të pjekur, opozita nuk është kundër shtetit. Ajo është pjesë e shtetit dhe pret të bëhet qeverisje nesër. Prandaj, çdo parti opozitare duhet ta bëjë pyetjen: çfarë precedentësh po krijojmë sot që nesër mund të përdoren kundër nesh?
Kjo është përgjegjësi shtetërore. Por shumica politike ka një përgjegjësi shumë më të madhe. Fitorja në zgjedhje nuk e çliron shumicën nga detyrimi për të kërkuar bashkëpunim. Përkundrazi, sa më i madh të jetë mandati, aq më e madhe duhet të jetë përgjegjësia. Një shumicë e fortë nuk duhet të ketë frikë nga kompromisi.
Ajo duhet ta kuptojë se shteti nuk qeveriset me logjikën e fushatës zgjedhore. Fushata përfundon ditën e zgjedhjeve. Pas saj fillon përgjegjësia. Kosova ka nevojë për një kulturë të re politike Kriza aktuale duhet të shërbejë si një alarm serioz për nevojën e ndryshimit të kulturës politike. Kosova nuk mund të ndërtojë shtet të fortë me institucione të dobëta.
Nuk mund të ndërtojë demokraci të qëndrueshme me liderë që e shohin kompromisin si tradhti. Nuk mund të ndërtojë perspektivë evropiane nëse politika e brendshme vazhdimisht prodhon bllokada dhe nuk mund të kërkojë respekt ndërkombëtar nëse vetë elitat politike nuk janë në gjendje të tregojnë respekt të mjaftueshëm për institucionet e Republikës.
Prandaj, ndoshta ka ardhur koha që Kosova të kalojë nga kultura e konfrontimit në kulturën e kompromisit, nga politika e liderit te politika e institucioneve, nga interesi partiak te interesi shtetëror. Republika duhet të dalë fituese! Në fund, pyetja nuk duhet të jetë se kush do ta fitojë këtë betejë. Pyetja duhet të jetë: A do të dalë Republika më e fortë apo më e dobët nga kjo krizë?
Kjo është përgjegjësi e të gjithëve. Liderët politikë kanë mandat të kufizuar në kohë. Partitë ndryshojnë. Qeveritë bien. Koalicionet krijohen dhe shpërbëhen. Por Republika duhet të mbetet. Prandaj, asnjë ambicie personale, asnjë interes partiak dhe asnjë kalkulim elektoral nuk mund të jetë më i rëndësishëm se funksionimi i shtetit.
Kosova nuk ka nevojë për heronj të rinj të luftës politike. Ka nevojë për shtetarë që dinë kur të ndalen, kur të dëgjojnë, kur të bëjnë kompromis dhe kur ta vendosin interesin e Republikës mbi interesin e tyre politik. Kjo është pjekuri politike. Kjo është përgjegjësi patriotike. Dhe kjo është rruga e vetme që mund ta kthejë krizën në një mundësi për ta forcuar demokracinë.
Sepse patriotizmi i vërtetë sot nuk matet me numrin e flamujve, me fjalët më të forta apo me sulmet më të ashpra ndaj kundërshtarit. Patriotizmi matet me gatishmërinë për ta mbrojtur Republikën edhe atëherë kur mbrojtja e saj kërkon të heqësh dorë nga një pjesë e interesit tënd politik.
Sepse Kosova është më e madhe se çdo parti, më e madhe se çdo lider, më e madhe se çdo mandat dhe Republika (shteti) duhet të jetë mbi të gjithë!